Adilə Nəzərin “Mühacirət monoloqu”

Adilə Nəzərin “Mühacirət monoloqu”
Adilə Nəzərin “Mühacirət monoloqu” şeiri Azərbaycan ədəbiyyatının ən ağrılı səhifələrindən birinə – repressiya və mühacirət taleyi yaşamış şair Almas İldırımın xatirəsinə həsr olunmuş, yüksək bədii-fəlsəfi, psixoloji və patriotik bir əsərdir. Şairə bu əsərdə təkcə bir fərdin bioqrafiyasını deyil, bütöv bir nəslin və bölünmüş bir millətin faciəsini lirik-epik lövhələrlə canlandırmışdır.
Şeirin geniş və əhatəli təhlilini təqdim edirik:
Şeirin mövzusu 1930-cu illərin sovet repressiyaları, doğma yurdundan didərgin salınan sənətkarın çəkdiyi vətən həsrəti, mühacirət həyatının ağır sınaqları və insanın mənəvi bütövlüyüdür.
İdeya: Əsl sənətkarı və onun vətən sevgisini heç bir rejim, sürgün və fiziki yoxluq məhv edə bilməz. Cismən məzarı olmayan şair, ruhən və sözü ilə əbədi olaraq Vətəndə yaşayır.
Əsər monoloq formasında yazılıb və dramatik bir süjet xəttinə malik 5 bölümdən ibarətdir:
I Bölüm Almas İldırımın oxucu ilə birbaşa dialoqu (müraciəti) ilə başlayır. Şair özünü “İki yoxluq arası nəfəs alan söz” kimi təqdim edir. Onun sağlığında yurdu, öləndə isə məzarı itmişdir. Bu bölümdəki “Adım Almas olsa da qəmə daş kəsilmişəm” misrası şairin adının rəmzi mənası (almazın bərkliyi) ilə çəkdiyi dərdin ağırlığı arasında təzad yaradır.

…Alnımı yazan qələm.
Nə gülşənim qalıbdır,
Nə də ki, çəmənzarım.
Sağ vaxtı, yurdum itdi,
Öləndə də məzarım.

II Bölüm (İtirilmiş cənnət – Bakı xatirələri): Burada repressiyadan əvvəlki romantik, qaynar ədəbi mühit canlandırılır. Mikayıl Müşfiq, Hüseyn Cavid (və ya Əhməd Cavad), Süleyman Rüstəm kimi dostlarla keçən günlər xatırlanır. “Mən Vətənin içində, Vətən də mənim içimdə” misrası sənətkar-vətən bütövlüyünün ən gözəl ifadəsidir.
…Ruhum qaynar, özümsə Xəzər kimi dinc idim…
Vətənimə, Bakıma aşiq olan gənc idim…
Nə gözəl günlər idi –
hərəsi bir biçimdə…
Mən Vətənin içində,
Vətən də mənim içimdə…

III Bölüm (Repressiya maşını və xəyanət): “Qan rəngli imperiya”nın (Sovet rejiminin) gəlişi ilə gənc şairlərin taleyi qaralır. Şairə “millətçi”, “müsavatçı” damğası vurulur. Bölümün ən ağrılı yeri psixoloji sarsıntıdır: dostların uzaqlaşması, satqınlıq və Bakıdan (Abşeron küləyindən, Xəzərdən) zorla qovulmaq.
….Söküb atdılar məni

doğma Bakı qumundan,
Abşeron küləyindən,
o vətən torpağından.
Və bir gecə yarısı,
bir vərəq kağız verib dedilər ki:
“Sən artıq bura aid deyilsən…”

IV Bölüm (Mühacirət və yol fəlakətləri): Sürgün yolları (Dağıstan, Türkmənistan, İran və Türkiyə) təsvir olunur. Sərhədi keçərkən körpə övladını (Azəri) itirməsi Almas İldırımın taleyinin ən böyük faciəsidir. Türkiyə ikinci vətən olsa da, şair Palu və Elazığda da rəsmi sənədlərə Bakını “naxışlayır”, vətən həsrəti ilə yaşayır.

….Mən rəsmi kağızlara ömrümü sığışdırdım.

Torpaq doğma olsa da, bura heç alışmadım…
Yazdığım hər sətirdə, hər məmur imzasında
Gizlicə Bakı adlı bir vətən naxışladım…

V Bölüm (Kulminasiya və Ölümsüzlük): Şairin Malatyadakı qərib məzarının sonradan sökülməsi faktı bədiiləşdirilir. Müəllif bu faciədən böyük bir fəlsəfi nikbinlik çıxarır: Əgər məzarı yoxdursa, demək, o, ölməyib. O, ruhən küləklərə qoşulub Abşerona, Xəzərə qayıdır.

….Bəlkə hələ yoldayam…

Sözümlə, şeirimlə küləklərə qoşulub
Abşerona, Bakıya, Xəzərə qayıdıram…
Zamanları adlayıb uyumaması üçün
milləti oyadıram.

. Bədii Təsvir və İfadә Vasitәlәri (Poetika)Adilə Nəzər Almas İldırımın dilindən danışarkən onun öz poetik üslubuna (məsələn, “Əlvida, ey Bakı”, “Həsrət” şeirlərinin ruhuna) sadiq qalmışdır:Metaforalar: “Qan rəngli imperiya”, “repressiya maşını”, “qəmə daş kəsilmişəm”, “iki yoxluq arası nəfəs alan söz”.Təzadlar (Antiteza): Bahar və xəzan, ağ-təmiz misralar və qara kölgə, vətənin böyüməsi və kiçilməsi.Təkrarlar (Anafora): “Ey oğlum, ey qardaşım, Ey dostum…”, “Doğma Bakı qumundan, Abşeron küləyindən…” – bu təkrarlar şeirin daxili ritmini və emosionallığını artırır.Rəmzi obrazlar: Xəzər dənizi və Abşeron küləyi şeirdə sadəcə coğrafi adlar deyil, azadlığın, vətənin və şairin daxili üsyanının rəmzidir (“içimdəki dalğalanan dəniz”).
Şeirin Psixoloji və Fəlsəfi QatıƏsərdə güclü bir “vətən hüdudsuzluğu” fəlsəfəsi var. İnsan harda yaşayırsa yaşasın, onun mənəvi coğrafiyası doğulduğu torpaqla məhdudlaşır. Şairə mühacirətdə olan insanın daxili dramını ustadlıqla açır: qapı döyüləndə vətəndən çağırış gözləmək, unutmamaq üçün gecələr Bakı küçələrinin adını təkrarlamaq insanın yaddaş savaşıdır.
Adilə Nəzərin “Mühacirət monoloqu” şeiri Almas İldırımın ruhuna ucaldılmış bədii bir abidədir. Müəllif tarixi həqiqətləri poetik dillə elə səmimi ifadə edib ki, oxucu repressiyanın dəhşətlərini və mühacirətin acısını şairlə bərabər yaşayır. Şeirin sonu məğlubiyyətlə deyil, ruhun qələbəsi və milləti oyatmaq missiyası ilə bitir, bu isə əsərə yüksək milli-ictimai dəyər qazandırır.