“BAHOR”UN ZİYODASİ
“BAHOR”UN ZİYODASİ
“Bahor” ansamblı təkcə Özbəkistanda deyil, həm də xaricdə tanınır və populyardır. Hazırda Mükərrəmə Turqunbayeva adına “Bahor” Dövlət Rəqs Ansamblının rəhbəri istedadlı xoreoqraf, baletmeyster, Özbəkistanın Əməkdar Artisti və Qaraqalpaqstanın Xalq Artisti Ziyoda MƏDRƏHİMOVAdır. O, Mukərrəmə Turqunbayeva Məktəbində gənc rəqqaslara dərs deyir.
— Ziyoda xanım, rəqqas olmaq arzunuz uşaqlıqdan yaranıbmı? Uşaqlıq xatirələrinizi bizimlə bölüşə bilərsinizmi…
Mən Fərqanədə sənətkar ailəsində anadan olmuşam. Valideynlərim Özbəkistanın əməkdar artistləri Ubaydulla Mədrəhimov və Erqaşxon Mirmahmudovadır və onlar saysız-hesabsız mərhum sənətkarlarla, məsələn, Məmurjon Uzaqov, Coraxon Sultanov, Muhiddin Qori-Yaqubov, Tamaraxanım, Qavhar Rəhimova, Mukaramma Turqunbayeva, Fəxrəddin Umarov, Təvəkkəl Qadirov, Murodjon Əhmədovla yaxın əməkdaşlıq ediblər. Yuxarıda qeyd olunan insanlar incəsənətimizin kökləridir və onlar olmasaydı, Özbəkistan incəsənəti bu səviyyəyə çatmazdı.
Mən ailəmizdə altı uşağın ən kiçiyiyəm – iki oğul və dörd qız. Adım məsələsinə gəldikdə, böyüklər həmişə adımın mənasını soruşar və deyərdilər: “Adın nədir?” Əgər bir yerdə artıqlaması ilə oğlan doğulsa, ona Ortiq, qız doğulsa, ona Ziyoda adını verərlər. Valideynlərimdən bu barədə soruşdum. Mən doğulanda anam dedi: “Oğlan doğulsaydı, daha yaxşı olardı. Üç oğlumuz və üç qızımız olardı”, atam isə dedi: “Üç qızınız öz yolunuzla gedəcək və bu qız digərlərindən daha çox olacaq. Buna görə də qızımıza Ziyoda adını verəcəyik”. Uşaq vaxtı özümlə fəxr edirdim, deyirdim: “Ən çox uşaqlı mənəm”. Tamaraxanım Daşkənddə işləyərkən respublikanın hər yerindən istedadlı insanları paytaxta pop teatrı açmağa dəvət etməyə başladı. Valideynlərim də onların arasında idi. 1955-ci ildə ailəmiz Fərqanədən Daşkəndə köçdü. Ən kiçik uşaq olduğum üçün anam məni dünyaya etibar etmədən özü ilə aparırdı. Yadımda qalan qədər uşaqlığım pərdəarxası keçib. Musiqini, səhnəni, teatrı və oteli xatırlayıram. Qürurla deyə bilərəm ki, Təvəkkəl Kadırov, Məhəmmədjon Mirzəyev və Murodjon Əhmədov kimi müəllimlərin əlində böyümüşəm. Müəllimlər övladlarını və nəvələrini darıxanda məni əzizləyib sevər, mahnı oxuyardılar. Səhnədə konsert gedəndə küncdəki stulda oturardım. Məni görüb ilhamlanardılar…
Bir gün şiddətli soyuqdəymə tutdum. Ayam konsertə getmədi, mənimlə oteldə qaldı. Atamın rəhbərlik etdiyi sənətçilər konsert verib geri qayıtmışdılar. Qızdırma ilə uzandığım zaman Məhəmmədjon Mirzəyev rübabı ilə yanıma gəlib dedi: “Ziyoda, yaxşı çıxış etmədin. Konsertə getmədin, konserti korladıq. “İnsanlar və Ziyoda gəlmədi, biz də konserti görmədik, ona görə də geri qayıtdıq” (Əslində, belə deyildi, o, bunu mənim daha tez sağalmağım üçün dedi). Mən də uşaq idim və düşünürdüm ki, konsertlərə getməsəm, məni tərk edəcəklər. Əyamın sözlərinə görə, Məhəmmədjon ləqəbli rübab çalırdı, mən də qızdırmam olanda çalırdım. O vaxtlar harasa səyahətə çıxsaydılar, bir-iki ay gedərdilər. İndi isə maksimum bir həftə qastrol səfərinə çıxmaq olar. Üç ay məktəbdən tətildə olanda vaxtımın çox hissəsini ortancıl bacım Nəsibə ilə keçirirdim. Bacım məni “Bahor” ansamblı ilə aparırdı. Mükərrəmə Turqunbayevanı ilk dəfə orada görürdüm. Mükərrəmə oba saçlarımı sığallayır, özümü yaxşı hiss etməyimə kömək edirdi və… dedi: “Sən bacın Nəsibənin yolunu getməlisən. Anana de ki, Xoreoqrafiya Məktəbində oxumalısan və “Bahor” ansamblında işləməlisən”, – dedi. Məşq prosesini izlədim və rəqs elementlərini yadda saxlamağa çalışdım. Məhz o zaman rəqs öyrənmək məqsədim formalaşdı. Xoreoqrafiya Məktəbinə 6-cı sinifdən daxil ola bilərdin. Bundan əvvəl tələbə sarayında təşkil olunmuş bir dərnəyə getməyə başladım. Dərnək rəhbəri Bella Arytyunova idi. Rəqs şöbəsinə Gülçehrə Cəmilova, Qızlarxon Dostməhəmmədova, Diləfroz Cabborova, dram şöbəsinə isə Fərrux və Cəmşid Zakirovlar, Rüstəm Sədullayev kimi görkəmli sənətçilər daxil idi. Sarayda bir növ sehr var idi, bu dərnəkdən bir çox məşhur sənətkarlar gəlmişdi.
Hamımız Milad ağacı festivalını gözləyirdik. Festival “Yoşluq” arenasında keçirilirdi. Milad ağacı festivalı 10 gün davam edirdi. Biz rəqs edəndə Fərrux və Cəmşid Zakirov, Rüstəm Sədullayev nağıl personajlarını canlandırırdılar. Uşaqlığımı xatırlayanda o gözəl vaxtlara qayıtmaq istəyirəm. Ən gözəl xatirələr də uşaqlıqdan qalıb.
— Sizcə, təhsil insanın həyatına nə dərəcədə təsir edir?
Ümumiyyətlə, biz elə bir şəkildə böyümüşük ki, avtobusa böyüklərdən əvvəl minməməli və yerlərimizi böyüklərə verməli idik. Ailə ilə eyni boşqabdan yemək yeyirdik. Uşaqların ailənin böyükləri yeməyə əl uzatmadan yeməyə başlaması hörmətsizlik hesab olunurdu. Yaşlı bir insan metroya minəndə və gənclər yerlərini vermədikdə, bu, ailənin kifayət qədər təhsil almadığına işarədir. Aldığım təhsili uşaqlarıma, hətta şagirdlərimə də öyrədirəm. Çünki təhsil və nizam-intizam həmişə vacibdir.
— Mükərrəmə Turqunbayeva özbək incəsənətində iz buraxan bir məktəb hesab olunur. Müəlliminizin hansı keyfiyyətlərini xatırlayırsınız?
Əgər Lütfixan Sarımsokovaya özbək “Aya“sı deyilirsə, Mükərrəmə Turqunbayeva özbək “Opa“sı hesab olunur. Müəllimimizə adı ilə müraciət etməyə dözə bilməzdik. Ona yaxın bir insan kimi “opa” deyə müraciət edərdik. Mükərrəmə opa haqqında saatlarla danışa bilərdik. Əgər müəllimimiz incəsənətdə rəqs kraliçası idisə, həyatda mədəni bir qadın idi. Opa hər rəqsi göz bəbəyi kimi qorumağa çalışırdı. Şöhrətini qorumaq üçün toylara getmirdi. Rəqqas aktyor demək deyil. Aktyor sirkdə və ya idmanda müxtəlif hərəkətlər edənləri də nəzərdə tuta bilər. Bu baxımdan rəqqasə ilə aktyorun nisbətindən istifadə etmək düzgün deyil. Həmin insanın səhnədə, dairələrdə və küçələrdə necə davranmasına heyran olardım. Mükərrəmə bacımızda anamız kimi mehriban, səmimi bir dost və nümunəvi müəllim obrazını görə bilərsiniz. Əgər bir qız işə pis əhval-ruhiyyədə gəlsəydi, Mükərrəmə bacı onu kənara çəkər, niyə kədərli olduğunu soruşar, təsəlli verər və ruhlandırardı. Əgər nəyisə səhv etsəydik, sadəcə “sən” deməsindən başa düşərdik. Onun danlamalarında bir çimdik sevgi hiss etmək olardı. Vaxtı gələndə anamıza deyə bilmədiyimiz sirlərimizi Mükərrəmə bacı ilə bölüşərdik. Mükərrəmə bacı geyimimizə xüsusi əhəmiyyət verirdi, qolsuz köynək, şalvar geyinməyimizə və saçımızı kəsməyimizə icazə vermirdi, yəni əsl özbək qızı kimi iffətli, zərif və gözəl olmağımızı istəyirdi. İstərdim ki, gələcək nəsil çoxşaxəli sənətkar, ehtiraslı müəllim və sevən ana olan Mükərrəmə bacını tanısın və ondan öyrənsin.
— “Bahor” Dövlət Rəqs Ansamblında ilk gününüz necə keçdi?
Bacım Nəsibə mənim “Bahor” ansamblına gəlməyimi istəmirdi, dedi: “Ansamblda nə edəcəksən, qoy bundan daha yaxşı oxusun?” Bacım evləndiyindən bəri ilk dəfə 1972-ci ildə ona demədən Qutluq Dargoha gəldim. Bacım Nəsibə təəccüblənsə də, bacım Mükərrəmə məni sevinclə qarşıladı. Sənədləri rəsmiləşdirdikdən və rəqs etməyə belə macal tapmamışdan əvvəl məni Nəvai Teatrına göndərdilər. Mən təəccüblənsəm də, bacım Mükərrəmə haqqında “Sənətə həsr olunmuş bir həyat” adlı film çəkildiyini dedilər və yeni bir qız istədilər. Studiyaya getdim, Qəhrəman Dadayev dairə çalırdı, bacım isə mənə rəqs hərəkətləri öyrədirdi. Filmdə “Bayot” rəqsinin geyimlərini geyinərək çəkilmişdim. “Bahor”dakı ilk günüm belə keçdi.
*Aya — özbək şivasında ana mənəsinda
*Opa — hörmət məasında bacı
Onlar sonuncu dəfə Moskvadakı Çaykovski Zalında çıxış etdilər. Yaşlarına görə “Tanovor”u ifa edərkən əvvəlki kimi otura və ya mürəkkəb hərəkətlər edə bilmirdilər. Səhnədə çıxış edəndə ürəkləri döyünürdü. Buna baxmayaraq, rəqs etməyə davam edirdilər. Rəqsdən sonra səhnə arxasına keçdilər, huşlarını itirdilər və yıxıldılar. Hamı qaçdı. Kreml xəstəxanasından həkimlər gəldi. İlk müayinədə həkimlər dedilər: “Onun infarkt keçirdi. İndi baş vermədi. 10 dəqiqə əvvəl baş verdi”. 10 dəqiqə əvvəl harada idilər? SƏHNƏDƏ! Onların iradəsinin nə qədər güclü olduğunu görə bilərsiniz. Ümumittifaq Xalq Artistləri olduqları üçün Kreml xəstəxanasında müalicə olunmaq hüququ var idi. Bacılarını xərəkəyə qoyub apardılar, biz də onların ardınca ağladıq. Bundan sonra onlara səhnəyə çıxmaq qadağan edildi. Amma onlar səhnəsiz yaşaya bilməzdilər. Tezliklə Mükərrəmə bacı vəfat etdi.
Xalqımız bacımızın ölümünü göz yaşları ilə qəbul etdi. Dəfn mərasimində minlərlə insan iştirak etdi. O qədər çox insan var idi ki, əsgərlər tabutun ətrafına toplaşdılar. Onlar Mükərrəmə Turqunbayevanı Həmzə Teatrından Çiğatay qəbiristanlığına müşayiət etdilər.
— Ağlınıza gəldimi ki, bir gün Bahor ansamblının bədii rəhbəri olacaqsınız?
İllər sonra heç vaxt bu ansamblın bədii rəhbəri olacağımı ağlıma belə gətirməzdim.
Müstəqilliyin ilk illərində Silahlı Qüvvələr nəzdində yaradılmış ansamblın bədii rəhbəri təyin edildim. Burada 16 il çalışdım. Ansamblımız Prezidentin Fərmanı ilə yenidən canlandı. Bədii rəhbər təyin edildim. Bu il yeni “Bahor” ansamblının 6 illiyidir. Hələ ki, yeni yaranma mərhələsində olan ansamblımız öz bəhrəsini verməyə başlayır. 10-dan çox ölkəyə səyahət etdik. Qızlarımız Qran-pri, “Nihol”, “E’tirof”, milli mükafatlar və Mükərrəmə Turqunbayeva müsabiqəsi kimi beynəlxalq müsabiqələrin qalibləri və mükafatçıları oldular. Əminəm ki, uğurlarımız davam edəcək.
“Bahor” ansamblı Özbəkistanın vizit kartıdır. Orada olan bütün rəqslər xalqımızın qızıl irsidir. Dövlətimizin başçısı özbək milli incəsənətini qorumaq və Mükərrəmə Turqunbayevanın yaradıcılıq yolunu geniş şəkildə təbliğ etmək məqsədilə bu ansamblı dirçəltmək qərarına gəldi. Buna görə də öz adımdan və ansambl kollektivi adından minnətdarlığımızı bildiririk.
Söhbətləşdi: Ziyodulla Həmidullayev,
Əlişir Nəvai adına Daşkənd dövlət özbək dili və ədəbiyyatı universitetin tələbəsi.
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında