TARİXİN DAŞ YADDAŞI

TARİXİN DAŞ YADDAŞI

Sözün və qələmin gücünə inanan insanlar hər zaman cəmiyyətin mənəvi aynası olublar. Bu günlərdə qələm dostum, ruhunun saflığına və insanlığına heyran olduğum dəyərli yazıçı Pünhan Şükür mənə yenicə işıq üzü görmüş, müəllif imzası ilə bəzədilmiş kitabını hədiyyə etdi. İllərin əməyini, göz nurunu özündə birləşdirən bu kitab “Qanun” nəşriyyatında olduqca yüksək zövqlə, nəfis və zərif bir tərtibatla çap olunub. Oxucunu ilk baxışdan özünə cəlb edən bu dəyərli töhfənin redaktoru və ön sözünün müəllifi isə tariximizin qaranlıq səhifələrinə işıq tutan tanınmış tarixçi-tədqiqatçı, elmi işçi, şair-publisist Nazim Tapdıqoğludur. Onun kitaba yazdığı müqəddimə əsərin elmi və bədii çəkisini daha da artırıb.Bu kitab sadəcə bir bədii təxəyyülün məhsulu deyil; o, canlı tarixin özüdür. Səhifələri vərəklədikcə tarixi sənədlərin, tozlu arxiv materiallarının dilə gəldiyinin şahidi oluruq.
Müəllif Qafqazın ən qədim, aborigen xalqlarının keçdiyi çətin və keşməkeşli yolları xronoloji dəqiqliklə izləyib. Əsərdə bu coğrafiyanın ən məzlum və qədim etnoslarından biri olan Udilərin zaman-zaman hansı haqsızlıqlara, şər-böhtan kampaniyalarına məruz qaldığını ağrılı bir dillə oxuyuruq. Tarixin yaddaşı silinmir, silinə də bilməz. Bu günə qədər Udilərlə bağlı çoxlu sayda elmi və bədii əsərlər yazılsa da, bu mövzu hələ də açılmamış qıfılları, gizlinləri özündə saxlamaqdadır.
Udilərin keçmişini və bu gününü təqdim etmək üçün təkcə istedad deyil, həm də cəsarətli və köklü bir araşdırma tələb olunurdu. Çünki bu xalqın tarixini vərəqləyən hər bir tədqiqatçı istər-istəməz kütləvi ölümlərin, günahsız qırğınların, göylərə ucalan fəryad səslərinin, acı deportasiyaların və qanlı soyqırımların şahidinə çevrilir. Biz Azərbaycan türkləri kimi, Udi xalqının da başına zaman-zaman nələr gətirilməyib, hansı müsibətlər yaşadılmayıb? Bu gün dünyada ümumi sayları cəmi 13 min nəfər civarında olan bu kiçik, lakin mənəviyyatı böyük xalq bəşəriyyətin ən qiymətli etnik incilərindəndir. Hazırda bu millətin 4 mindən çox nümayəndəsi Azərbaycanın dilbər guşələrindən biri olan Qəbələ rayonunun Nic kəndində dinc və əmin-amanlıq şəraitində yaşamaqdadır. Bu, Azərbaycanın multikultural dəyərlərinin və tolerantlığının ən bariz nümunəsidir.
Pünhan Şükür öz dərin araşdırmaları və bədii istedadı ilə oxucunu ilk sətirlərdən ovsunlamağı, onu hadisələrin axarına salmağı bacarır. Onun qələmə aldığı, mənəvi dəyərlərimizin rəmzinə çevrilən “Xudavəng əfsanəsi” povesti son illər ədəbiyyatımızın bu mövzuya həsr edilmiş ən nadir və parlaq incilərindəndir. Müəllif ən mürəkkəb tarixi faktları, qanlı faciələri və udi xalqının mədəni irsini olduqca sadə, axıcı və oxunaqlı bir üslubda təqdim edib. Kitabı əlimdən yerə qoya bilmirəm, çünki hər bir cümlə məni tarixin dərinliklərinə aparır və bu qədim xalqın taleyinə şərik edir.
Qafqaz Albaniyasının qədim tarixi sakinləri, bu torpağın əzəli və əbədi sahibləri olan Udilər Azərbaycanın etnik xəritəsinin ən qədim və köklü tayfalarındandır. Əsrin dərinliklərinə boylandıqca görürük ki, Udilərin mənəvi keçmişində təkcə xristianlıq deyil, həm də bu torpaqların qədim inancı olan Atəşpərəstliyin (Zərdüştlüyün) silinməz izləri mövcuddur. Tarix boyu bu kiçik, lakin məğrur xalq bir neçə böyük imperiyanın qanlı işğallarına, assimilyasiya siyasətinə məruz qalsa da, öz milli kimliyini, ana dilini, adət-ənənələrini və daxili inancını göz bəbəyi kimi qoruyub saxlamağı bacarmışdır. Alban kilsəsinin ayrılmaz və ən mühüm tərkib hissəsi olan Udi kilsələri, bu gün bəşər sivilizasiyasında xristian dünyasının ən qədim ibadətgahlarından biri kimi qəbul olunur. Bu abidələr keçmişdən gələcəyə uzanan daşlaşmış bir yaddaş bəyannaməsidir.

Pünhan Şükür bu tarixi fonun içərisində oxucuya sadəcə faktlar təqdim etmir, o, insan talelərinin dili ilə danışır. Müəllif əsərdə yaratdığı Komrat (Comərd) obrazı vasitəsilə təkcə mənsub olduğu Udi xalqının xarakterik cizgilərini deyil, ümumən saf yaşam tərzi, mərdliyi və daxili bütövlüyü ilə seçilən bir insanın mükəmməl portretini çəkir. Comərdin qəlbi ləzgi qızı Əsmərin sevgisi ilə döyünür. Lakin bu ülvi məhəbbətin qarşısında dövrün və cəmiyyətin amansız dini divarları ucalır. Kilsə rahiblərinin katolik və ya ciddi dini fərqliliklər zəminində qarşıya qoyduğu sərt şərtlər, bu iki gəncin rəsmi şəkildə ailə qurmasına mane olur. İnamla sevgi arasında qalan insan dramı əsərin bədii təsir gücünü daha da artırır. Maraqlıdır ki, müəllif bu maneələrə rəğmən, xalqların daxili qohumluq və humanizm tellərini də ustalıqla qabardır; oxucu öyrənir ki, artıq Komratın bacısı Asya ilə Əsmərin qardaşı Süleyman evlidir. Bu detal, süni şəkildə yaradılan dini və etnik sədlərin saf insan münasibətləri qarşısında necə aciz qaldığını göstərən incə bir mesajdır.
Əsərin ən təsirli və kulminasiya nöqtələrindən biri “İlk ziyarət” bölümüdür. Bu hissədə Azərbaycan Alban-Udi xristian dini icması rəhbərinin olduqca cəsarətli və məntiqli nitqi oxucunun diqqətini cəlb edir. Bu nitq, əslində, saxta və qondarma tarix uydurmaqla məşğul olan, XIII əsrə aid abidəmiz — Alban-Udi mədəniyyətinin incisi olan Xudavəng Monastır kompleksini özününküləşdirməyə çalışan bədnam erməni tarixçilərinə və siyasətçilərinə qarşı ucaldılmış haqq səsidir. Kitab sübut edir ki, zaman dəyişsə də, tarixi həqiqət dəyişmir. Qəbələnin Nic kəndindəki müqəddəs Məryəm Ana kilsəsində, Oğuz rayonundakı Yelisey, Şəkinin Kiş və Zaqatalanın Armatay kəndlərində olduğu kimi, Xudavəng məbəd kompleksində də Udilərə məxsus qədim dini bayramların və ayinlərin keçirilməsi bu gün də eyni coşqu ilə davam edir. Bu varislik, abidələrin həqiqi sahibinin kim olduğunu dünyaya hayqıran ən böyük sübutdur.
Bu dəyərli araşdırma və bədii əsər münasibətilə qələm dostum Pünhan Şükürü ürəkdən təbrik edirəm. Qafqazın və doğma Azərbaycanımızın qədim yaddaşını yaşadan, tarixin qaranlıq qalmış səhifələrinə işıq tutan “Xudavəng əfsanəsi” povesti oxucusuna sadəcə keçmişi tanıtmır, həm də milli varlığımıza və multikultural dəyərlərimizə olan bağlılığımızı gücləndirir. Müəllifə bu çətin və şərəfli yaradıcılıq yolunda yeni-yeni uğurlar, tükənməz ilham və uca sənət zirvələri arzulayıram. İnanıram ki, oxucusunu ovsunlayan bu kitab geniş kütlələrin stolüstü əsərinə çevriləcək və tariximizin haqq səsini gələcək nəsillərə uğurla çatdıracaqdır. Qələminiz hər zaman iti, sözünüz kəsərli olsun.