SAKARYA ZƏFƏRİ

23 avqust – 13 sentyabr 1921

İstiqlalın sınaqdan keçdiyi tarixi dastan

Tarix elə günlər yazır ki, həmin günlər yalnız bir xalqın deyil, bütöv bir millətin yaddaşında əbədi yaşayır. 23 avqust–13 sentyabr 1921-ci il tarixlərində baş verən Sakarya Meydan Müharibəsi də belə böyük dönüş nöqtələrindən biridir. Bu savaş Anadolu torpaqlarının taleyini dəyişdirdi, türk xalqının istiqlal iradəsini dünyaya nümayiş etdirdi və Türkiyə Cümhuriyyətinin yaranmasına aparan yolun ən mühüm mərhələlərindən birinə çevrildi.

Sakarya Zəfəri yalnız silahların toqquşması deyildi. Bu, bir millətin “ya istiqlal, ya ölüm” iradəsinin tarix qarşısında sınağı idi.

Tarixin ağır günləri

Birinci Dünya müharibəsindən sonra Osmanlı imperiyasının əraziləri işğal təhlükəsi ilə üz-üzə qalmışdı. Anadolu torpaqlarının müxtəlif bölgələrində xarici qüvvələrin hərbi mövcudluğu artır, türk xalqının gələcəyi ilə bağlı ağır planlar hazırlanırdı.

Belə bir şəraitdə Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyi ilə Milli Mübarizə hərəkatı meydana çıxdı. Məqsəd yalnız ayrı-ayrı şəhərləri müdafiə etmək deyil, Anadolu torpaqlarının bütövlüyünü və türk millətinin müstəqilliyini qorumaq idi.

Sakarya çayının şərqində baş verəcək böyük qarşıdurma məhz bu mübarizənin taleyüklü mərhələsi oldu.

“Müdafiə xətti yoxdur, müdafiə səthi var”

1921-ci ilin yayında Yunan ordusu Ankaraya doğru irəliləyərək Milli Mübarizənin mərkəzini ələ keçirməyi və müqaviməti tamamilə məhv etməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu.

Türk ordusu Sakarya çayının şərqinə çəkildi.

Bu geriçəkilmə məğlubiyyət kimi görünə bilərdi. Lakin əslində bu, daha böyük strateji mübarizəyə hazırlıq idi.

Mustafa Kamal Paşa ordunun müdafiə anlayışını dəyişdirən məşhur əmrini verdi:

“Müdafiə xətti yoxdur, müdafiə səthi vardır. O səth bütün vətəndir.”

Bu fikir Sakarya savaşının ruhunu ifadə edən ən mühüm sözlərdən birinə çevrildi.

Artıq söhbət yalnız bir səngərin və ya bir şəhərin qorunmasından getmirdi. Qarşıda bütün vətən vardı.

22 gün, 22 gecə davam edən mübarizə

Sakarya Meydan Müharibəsi 23 avqust 1921-ci ildə başladı və 13 sentyabrda sona çatdı.

Təxminən 22 gün 22 gecə davam edən savaş Milli Mübarizə tarixinin ən ağır və qanlı qarşıdurmalarından biri oldu.

İsti, yorğunluq, susuzluq, ərzaq çatışmazlığı və davamlı hücumlar türk əsgərinin qarşısında böyük sınaq yaradırdı.

Lakin ordunun arxasında yalnız hərbi qüvvə yox, Anadolu xalqının iradəsi dayanırdı.

Qadınlar, yaşlılar, uşaqlar, kəndlilər — hər kəs öz imkanları daxilində Milli Mübarizəyə dəstək verirdi. Cəbhəyə silah-sursat, ərzaq və geyim daşınır, yaralılar üçün yardım təşkil edilir, xalq öz ordusunun yanında dayanırdı.

Sakarya yalnız əsgərin deyil, bir millətin savaşı idi.

Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyi

Sakarya Zəfərinin ən mühüm simalarından biri, şübhəsiz ki, Mustafa Kamal Paşa idi.

O, yalnız hərbi rəhbər kimi deyil, siyasi və mənəvi lider kimi də ordunun iradəsini möhkəmləndirdi.

Savaşın ən çətin anlarında verilən qərarlar Milli Mübarizənin gələcəyinə birbaşa təsir göstərirdi.

Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyi altında türk ordusu düşmənin irəliləyişini dayandırdı və tədricən təşəbbüsü öz əlinə aldı.

Sakarya döyüşlərinin sonunda Yunan ordusu geri çəkilməyə məcbur oldu.

Bu, sadəcə bir döyüşdə qələbə deyildi.

Ankaranın təhlükəsi aradan qalxdı. Milli Mübarizənin taleyi dəyişdi.

Sakarya Zəfərinin tarixi əhəmiyyəti

Sakarya Zəfəri Milli Mübarizənin müdafiə mərhələsindən hücum mərhələsinə keçidinin əsasını qoydu.

Bu qələbədən sonra Türkiyə Böyük Millət Məclisi hökumətinin beynəlxalq nüfuzu daha da artdı. Milli Mübarizənin uğur qazana biləcəyi artıq daha aydın görünürdü.

Sakarya Zəfəri sonrakı böyük hərbi əməliyyatlara, xüsusilə 1922-ci il Böyük Taarruza və Dumlupınar Zəfərinə gedən yolun mühüm mərhələsi oldu.

Başqa sözlə, Sakarya Anadolunun taleyində dönüş nöqtəsi idi.

“Qəhrəman Ordumuzun zəfəri”

Sakarya döyüşündən sonra Mustafa Kamal Paşaya “Qazi” adı və “Mareşal” rütbəsi verildi.

Bu adlandırma yalnız bir şəxsin mükafatlandırılması deyildi. Bu, Milli Mübarizənin simvoluna çevrilmiş bir liderin və onun rəhbərlik etdiyi ordunun tarixi xidmətinin ifadəsi idi.

Sakarya savaşında şəhid olan minlərlə insanın xatirəsi isə bu zəfərin ən ağır və müqəddəs tərəfidir.

Çünki tarixdə qazanılan hər böyük qələbənin arxasında görünməyən bir qiymət vardır.

O qiymət bəzən bir əsgərin son nəfəsi, bir ananın göz yaşı, bir övladın atasız qalması, bir qadının yarımçıq qalan arzusu olur.

Sakarya — torpağın deyil, ruhun müdafiəsi

Sakarya Zəfərini yalnız hərbi strategiya ilə izah etmək kifayət deyil.

Bu savaşın dərinliyində milli iradə dayanırdı.

İnsanlar bilirdilər ki, torpaq yalnız üzərində yaşadığımız yer deyil. Torpaq tarixdir, yaddaşdır, ata-baba yadigarıdır, gələcək nəsillərə əmanətdir.

Ona görə də Sakarya səngərlərində döyüşən əsgər əslində yalnız bu günü qoruyurdu demək olmazdı.

O, gələcəyin Türkiyəsini qoruyurdu.

O, bir millətin azad yaşamaq haqqını qoruyurdu.

O, özündən sonra gələcək nəsillərin istiqlalını qoruyurdu.

Zəfərin mənəvi dərsi

Sakarya Zəfərinin ən böyük dərslərindən biri budur:

Millət öz taleyinə sahib çıxanda tarix dəyişir.

Bəzən düşmən güclü görünə bilər.

Bəzən yol qaranlıq ola bilər.

Bəzən ümidlər azalır, imkanlar tükənir, insan özünü çıxılmaz vəziyyətdə hiss edir.

Amma Sakarya göstərdi ki, iradəsini itirməyən xalq məğlub edilə bilməz.

Səngərlərdəki türk əsgərinin gücü yalnız silahında deyildi. Onun gücü inamında, vətən sevgisində və mübarizə əzmində idi.

Sakaryadan Cümhuriyyətə gedən yol

Sakarya Zəfəri 1921-ci ildə qazanıldı. Lakin bu qələbənin siyasi və hərbi nəticələri sonrakı illərdə özünü daha aydın göstərdi.

1922-ci ildə Böyük Taarruz və Başkomandanlıq Meydan Müharibəsi ilə Milli Mübarizənin hərbi mərhələsi böyük zəfərlə tamamlandı.

1923-cü il isə yeni bir dövlətin — Türkiyə Cümhuriyyətinin tarix səhnəsinə çıxmasına şahidlik etdi.

Bu baxımdan Sakarya Zəfəri ilə Cümhuriyyətin qurulması arasında möhkəm tarixi bağ vardır.

Sakarya olmasaydı, sonrakı zəfərlərə gedən yolun taleyi başqa cür ola bilərdi.

Zəfər yalnız tarix deyil, əmanətdir

Bu gün Sakarya Zəfərinin ildönümünü xatırlamaq sadəcə keçmişi anmaq demək deyil.

Bu, azadlığın necə böyük fədakarlıqlar hesabına qazanıldığını xatırlamaqdır.

Bu, şəhidlərin qarşısında mənəvi borcumuzu xatırlamaqdır.

Bu, vətən anlayışının yalnız xəritədə çəkilmiş sərhədlərdən ibarət olmadığını anlamaqdır.

Vətən insanın yaddaşıdır.

Vətən onun dilidir.

Vətən onun mədəniyyətidir.

Vətən onun ata-babasının məzarıdır.

Vətən gələcək nəsillərə buraxdığı ən müqəddəs əmanətdir.

Sakarya əsgəri də məhz bu əmanəti qorumaq üçün savaşdı.

Nəticə

23 avqust–13 sentyabr 1921-ci il Sakarya Meydan Müharibəsi türk tarixinin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri olaraq yaddaşlarda yaşayır.

Bu zəfər göstərdi ki, tarix yalnız böyük orduların deyil, böyük iradələrin əsəridir.

Sakarya çayının sahillərində bir millətin taleyi yazıldı.

Hər səngər bir ümidə çevrildi.

Hər şəhid bir tarix səhifəsinə çevrildi.

Hər qələbə nəsillərə bir mesaj verdi:

Vətən sevgisi varsa, ümid də vardır.
İradə varsa, zəfər də mümkündür.
Bir millət öz istiqlalına inanırsa, heç bir qaranlıq əbədi davam edə bilməz.

Sakarya Zəfəri buna görə yalnız 1921-ci ilin hadisəsi deyil.

O, istiqlalın, milli iradənin, vətən sevgisinin və fədakarlığın əbədi simvoludur.

Bu böyük zəfərin qəhrəmanlarını, şəhidlərini və Milli Mübarizənin bütün fədakar insanlarını dərin hörmət və ehtiramla yad edirik.

Ruhları şad, xatirələri əbədi olsun!

Müəllif:
Qazeteçi,şair,araşdırmaçı yazar, AJB üzvü,zefernews.az saytının rəhbəri, “Zəfər Yolu” İctimai birliyinin sədri, Dünya Afşarlar Dərnəyinin Azərbaycan Təmsilçisi, Ölümsüz Kahramanlar Federasiyasının Azərbaycan Təmsilçisi, Türkiyənin Anasan Yazarlar Birliyinin,Daqistan Respublikası Ədəbiyyatçılar Birliyinin,Azərbaycan Təmsilçisi,Turan Yazarlar Birliyinin üzvü
Pərvanə Salmanqızı Abdullayeva.