Xəlil Mirzənin “Seçilmiş” povesti haqqında
YÜZ ON SƏKKİZİNCİ YAZI
MÜQƏDDƏS ZƏFƏRİN İŞIĞINDA
(Xəlil Mirzənin “Seçilmiş” povesti haqqında)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Yaşadığımız Zəfər ətirli bu günlərdə söhbətimizin mövzusu şübhəsiz ki, Müzəffər Azərbaycan Ordusu və Şanlı Azərbaycan Əsgəridir! Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında elə hadisələr var ki, onların mənası zaman keçdikcə azalmır, əksinə, yeni nəsillərin düşüncəsində daha dərindən kök salır. Vətən torpağının müdafiəsi, milli ləyaqətin qorunması, şəhidlərin xatirəsinə ehtiram, müharibənin ağrı-acısı və qələbənin gətirdiyi mənəvi dirçəliş belə mövzulardandır. Bu mövzular ədəbiyyatın daimi diqqət mərkəzindədir. Çünki tarix hadisələri qeydə alır, ədəbiyyat isə həmin hadisələrin insan qəlbində yaratdığı sarsıntıları, düşüncələri, qərarları və dəyişiklikləri bədii sözün imkanları ilə yaşadır.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair-publisist, tanınmış yazıçı Xəlil Mirzənin “Müqəddəs zəfər” silsiləsinə daxil olan “Seçilmiş” adlı povesti də məhz bu mənəvi və ictimai müstəvidə diqqəti cəlb edir. Əsərdə Vətənə xidmət, hərbi borc, şəxsiyyətin iradəsi, mürəkkəb şəraitdə düzgün qərar vermək bacarığı, insanın öz qorxu və tərəddüdləri ilə mübarizəsi, Qarabağ ağrısı və Xocalının azadlığına qovuşan xalqın sevinci bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur.
“Seçilmiş” povestinin əsas üstünlüklərindən biri ondadır ki, müəllif oxucunu yalnız döyüş səhnələrinin, xüsusi tapşırıqların və hərbi əməliyyatların təsviri ilə baş-başa buraxmır. O, hadisələrin arxasında dayanan insanı görməyə, onun daxili aləminə nüfuz etməyə, hər bir məsuliyyətli qərarın mənəvi qiymətini anlamağa çağırır. Beləliklə, əsər sırf hərbi macəra çərçivəsindən çıxaraq insanın mənəvi sınaqları, Vətən qarşısında məsuliyyəti və qələbənin qiyməti haqqında düşüncələrə yol açır.
Povestin proloqunda müəllif insanın şəxsiyyət kimi formalaşması, hiss və duyğuların onun həyatına təsiri, mənəvi kamilliyə doğru keçdiyi yol haqqında düşüncələrə geniş yer ayırır. Burada xüsusilə tərəddüd hissi ön plana çıxarılır. İlk baxışda adi görünən bu hiss əslində insanın taleyində mühüm rol oynaya bilər. Bəzən tərəddüd insanı təhlükədən qoruyur, düşünülməmiş addımın qarşısını alır. Bəzən isə iradəni zəiflədir, qərar verməyi çətinləşdirir və insanı öz məqsədindən uzaqlaşdırır.
Müəllifin diqqət yetirdiyi əsas məsələ tərəddüdün mövcudluğu deyil, onun qarşısında insanın necə davranmasıdır. Hər bir insan müəyyən məqamlarda qorxu, şübhə, həyəcan və daxili narahatlıq keçirə bilər. Əsas məsələ həmin hisslərin insanın iradəsinə hakim kəsilməsinə imkan verməmək, düşünülmüş qərar qəbul etmək və məsuliyyətdən yayınmamaqdır.
Əsgər Əfşarlı obrazının təqdimatında bu fikir konkret bədii məna qazanır. O, təcrübəli, döyüş sınaqlarından keçmiş, fiziki və mənəvi hazırlığı ilə seçilən hərbçidir. Buna baxmayaraq, qarşısına çıxan yeni tapşırıq onu ciddi düşünməyə vadar edir. Çünki bu dəfə ondan yalnız hərbi bacarıq və cəsarət tələb olunmur. O, eyni zamanda özünün ən dərin hisslərini nəzarətdə saxlamalı, nifrət və qisas duyğusunu cilovlamalı, düşmən mühitində başqa bir insanın kimliyini daşımalı, son dərəcə mürəkkəb psixoloji vəziyyətdə özünü itirməməlidir.
Bu məqam əsərin ideya yükünü gücləndirir. Müəllif göstərir ki, əsl qəhrəmanlıq yalnız təhlükənin üzərinə getməkdən ibarət deyil. Bəzən ən böyük qəhrəmanlıq insanın öz daxilindəki çətinliklərə qalib gəlməsidir. Qəzəbini idarə etmək, şəxsi hisslərini ümumi məqsədin fövqündə tutmamaq, verilmiş tapşırığın mahiyyətini anlamaq və məsuliyyətlə davranmaq da igidliyin mühüm göstəriciləridir.
Proloqda insanın kamilləşməsi barədə düşüncələr sonrakı hadisələrin mənəvi açarı rolunu oynayır. Oxucu anlayır ki, qarşıda yalnız əməliyyat planının həyata keçirilməsi deyil, həm də bir insanın iradəsinin, sədaqətinin və mənəvi yetkinliyinin sınağı dayanır.
Əsərin adı xüsusi diqqətə layiqdir. “Seçilmiş” sözü ilk növbədə müəyyən vəzifənin icrası üçün seçilən, xüsusi qabiliyyətləri və hazırlığı ilə fərqlənən insanı xatırladır. Lakin povestin məzmunu bu anlayışın daha geniş mənasını üzə çıxarır.
Seçilmək yalnız başqalarından üstün olmaq demək deyil. Seçilən insan daha ağır məsuliyyət daşımalı, daha çətin sınaqlara hazır olmalı, şəxsi rahatlığından və bəzən ən doğma duyğularından belə keçməyi bacarmalıdır. Ona etimad göstərilməsi eyni zamanda onun üzərinə böyük mənəvi borcun qoyulmasıdır.
Əsgərin seçilməsi təsadüfi deyil. O, hərbi xidmətində dəfələrlə özünü doğrultmuş, döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirmiş, çətin vəziyyətlərdə soyuqqanlılığını qorumuş bir zabitdir. Bununla belə, qarşısındakı yeni vəzifə əvvəlki təcrübəsindən fərqlənir. O, düşmən obrazına çevrilmiş şəxsin kimliyini mənimsəməli, onun keçmişini öyrənməli, davranışlarını təqlid etməli və ətrafındakı insanlarda şübhə yaratmadan hərəkət etməlidir.
Burada fiziki hazırlıqla yanaşı, yaddaş, müşahidə, dil bilikləri, psixoloji dözümlülük və özünənəzarət bacarığı da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müəllif xüsusi təyinatlı hərbçinin fəaliyyətini yalnız silahdan istifadə etmək qabiliyyəti ilə məhdudlaşdırmır. Əsgərin timsalında peşəkarlığın daha mürəkkəb tərəflərini göstərir: düşünmək, təhlil etmək, vəziyyəti düzgün qiymətləndirmək, səbirli olmaq və zəruri anda qətiyyət nümayiş etdirmək.
Beləliklə, əsərin adı həm konkret hərbi seçimə, həm də mənəvi seçimə işarə edir. Əsgər yalnız tapşırıq üçün seçilmir; o, özünü dəfələrlə seçim qarşısında görür. Şəxsi nifrət, hərbi borc, vicdan və məsuliyyət arasında tarazlıq yaratmaq onun qarşısında dayanan əsas sınaqlardandır.
Əsgər Əfşarlı obrazının mənəvi əsaslarını anlamaq üçün onun ailə tarixini nəzərə almaq lazımdır. O, Xocalı faciəsi zamanı şəhid olmuş atanın övladıdır. Atasını görmədən dünyaya gələn Əsgərin həyatında müharibənin ağrısı şəxsi taleyə çevrilib. Onun uşaqlıq və gənclik dünyası bir ailənin itkisi ilə yanaşı, bütöv xalqın yaşadığı faciənin mənəvi izlərini də daşıyır.
Xocalı Azərbaycan tarixində sağalmayan yaralardan biridir. Bu faciənin xatirəsi təkcə itirilmiş həyatları, dağıdılmış ailələri və yarımçıq qalmış taleləri xatırlatmır. O, həm də insanın doğma yurd, ailə, təhlükəsizlik və azadlıq anlayışlarını necə dərindən dərk etdiyini göstərir. Müharibənin ən ağır nəticələrindən biri onun bir nəslin deyil, sonrakı nəsillərin də həyatına təsir etməsidir.
Əsgərin taleyində bu həqiqət aydın görünür. O, atasının yoxluğunu şəxsi bədbəxtlik kimi yaşamaqla kifayətlənmir, həyatını Vətənə xidmətə bağlayır. Hərbi peşəni seçməsi, xüsusi hazırlıq keçməsi, təhlükəli tapşırıqları yerinə yetirməsi onun üçün sadəcə karyera və ya peşə fəaliyyəti deyil. Bütün bunlar mənəvi məsuliyyətin, itirilmiş dəyərlərin qorunması istəyinin və doğma torpağa sədaqətin ifadəsidir.
Bununla belə, obrazın əhəmiyyəti yalnız keçmişin ağrısını daşımasında deyil. Əsgər həmin ağrının onu tamamilə idarə etməsinə imkan verməməlidir. O, qisas hissi ilə hərəkət etməkdən daha çətin bir yolu seçir: özünü nəzarətdə saxlamaq və qarşısındakı tapşırığı peşəkar məsuliyyətlə yerinə yetirmək.
Məhz burada povestin mənəvi istiqaməti müəyyənləşir. Xocalı yaddaşı Əsgərin xarakterini formalaşdıran mühüm amildir, amma onun qəhrəmanlığını müəyyən edən təkcə keçmişin ağrısı deyil. Onun əsl gücü bu ağrını məsuliyyətə, sədaqətə və məqsədyönlü fəaliyyətə çevirməsindədir.
Əsərdə ana obrazı da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Səadət ana oğlunun keçirdiyi sarsıntını hiss edir, onunla dərdləşir, ağrısını bölüşür və sonda onu komandiri ilə danışmağa yönəldir. Ana məhəbbəti burada yalnız qorumaq, təhlükədən uzaq tutmaq istəyi kimi deyil, övladın məsuliyyətini dərk etməsinə kömək edən mənəvi dayaq kimi təqdim olunur.
Onun oğluna verdiyi nəsihətdə analıq qayğısı ilə vətəndaşlıq mövqeyi birləşir. Ana övladının həyatından nigarandır, amma onun Vətən qarşısındakı borcunu da anlayır. Bu münasibət əsərə ailə istiliyi gətirməklə yanaşı, hərbi xidmətin arxasında dayanan mənəvi dayaqları da göstərir.
“Seçilmiş” povestində hərbi əməliyyatların hazırlanması və icrası geniş yer tutur. Hadisələrin inkişafında polkovnik Cəfər Kərimli, professor Sabir Göyçəli, mayor Əhməd Ağalı, baş leytenant Kamilə Murad və digər obrazlar iştirak edirlər. Onların hər biri ümumi məqsədin müəyyən mərhələsinin həyata keçirilməsinə xidmət edir.
Polkovnik Cəfər Kərimli təşkilatçılıq qabiliyyəti, məsuliyyət hissi və hadisələrə strateji yanaşması ilə seçilir. O, tabeliyində olan hərbçilərin imkanlarını qiymətləndirir, qərarların nəticələrini düşünür və tapşırığın icrasını ümumi planın tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirir. Onun narahatlığı zəiflik deyil, üzərinə düşən məsuliyyətin ağırlığını dərk etməsidir.
Professor Sabir Göyçəli isə bilik və hazırlığın hərbi fəaliyyət üçün əhəmiyyətini təcəssüm etdirir. Əsgərin dil hazırlığında onun iştirakı elmin, təhsilin və peşəkar təcrübənin müdafiə sahəsindəki rolunu önə çıxarır. Bu obraz vasitəsilə müəllif oxucuya xatırladır ki, müasir dövrdə Vətənin müdafiəsi yalnız fiziki güc və silahlarla məhdudlaşmır. İntellektual hazırlıq, xarici dilləri bilmək, fərqli mədəni mühitləri anlamaq və məlumatları düzgün təhlil etmək də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Mayor Əhməd Ağalı və baş leytenant Kamilə Muradın fəaliyyəti isə komanda işinin vacibliyini göstərir. Əməliyyatın ayrı-ayrı mərhələlərinin həyata keçirilməsində onların müşahidəçilik, ünsiyyət və vəziyyəti qiymətləndirmə bacarıqları ön plana çıxır. Hər kəs öz üzərinə düşən vəzifəni yerinə yetirir, əldə olunan məlumatlar ümumi məqsədə xidmət edir.
Əsərdə diqqət çəkən cəhətlərdən biri də hərbi xidmətin kollektiv xarakterinin qabardılmasıdır. Qəhrəmanlıq ayrı-ayrı şəxslərin fərdi hünəri ilə məhdudlaşmır. Hətta ən cəsur döyüşçü belə düzgün planlaşdırmaya, etibarlı silahdaşlara, qarşılıqlı etimada və koordinasiyalı fəaliyyətə ehtiyac duyur.
Bu baxımdan “Seçilmiş” fərdi igidliklə kollektiv məsuliyyətin vəhdətini göstərən əsər kimi dəyərləndirilə bilər. Əsgərin bacarığı nə qədər yüksək olsa da, onun uğurunda komandirin təcrübəsi, professorun biliyi, silahdaşlarının dəstəyi və ümumi hazırlıq mühüm rol oynayır.
Povestdəki hərbi həyat təsvirləri oxucuda belə bir qənaət yaradır: Vətəni qorumaq üçün güclü orduya, peşəkar kadrlara, intellektual hazırlığa, dəmir intizama və mənəvi birliyə ehtiyac var. Bu keyfiyyətlər bir-birini tamamladıqda ən mürəkkəb vəzifələrin öhdəsindən gəlmək imkanı artır.
Povestin hadisələri 2018-ci ilin iyulunda məxfi idarədə keçirilən görüşlərlə daha geniş məcraya yönəlir. Əsgərin qarşısında duran vəzifə onun əvvəlki döyüş təcrübəsindən fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. O, Arşak Karayanın kimliyini mənimsəməli və həmin şəxsin keçmişi ilə bağlı məlumatları öyrənərək planlaşdırılan əməliyyatda iştirak etməlidir.
Bu xətt əsərin süjetinə gərginlik gətirir. Oxucu bir tərəfdən əməliyyatın necə hazırlanacağını izləyir, digər tərəfdən isə Əsgərin qarşılaşacağı mənəvi çətinlikləri düşünür. Çünki başqasının kimliyini daşımaq, onun davranışlarını təqlid etmək və ətrafdakıların etimadını qazanmaq adi bir vəzifə deyil. Belə şəraitdə hər bir söz, jest və qərar həlledici əhəmiyyət kəsb edə bilər.
Əsgərin əvvəlki döyüşlərdə qazandığı təcrübə ona kömək etsə də, qarşıdakı sınaq yalnız cəsarət tələb etmir. Burada səbir, özünüidarəetmə, müşahidəçilik və insan psixologiyasını anlamaq qabiliyyəti də önə çıxır.
Müəllif bu xətt vasitəsilə qəhrəmanlığın çoxşaxəli mahiyyətini açmağa çalışır. İgidlik bəzən açıq döyüşdə düşmənin üzərinə getmək, bəzən isə özünü büruzə vermədən, səssiz və görünməz şəkildə məsuliyyət daşımaqdır. Hər iki halda insanın məqsədinə sədaqəti və iradəsi əsas şərtlərdən biri kimi çıxış edir.
Əsərdə Arşakın keçmişi ilə bağlı məlumatların toplanması, onun əlaqələrinin araşdırılması, müxtəlif şəxslərlə söhbətlər və əldə olunan məlumatların müqayisəsi süjetin detektiv xarakterini gücləndirir. Oxucu hadisələrin arxasında gizlənən həqiqəti öyrənmək üçün yeni məlumatların ortaya çıxmasını gözləyir. Beləliklə, hərbi mövzu ilə araşdırma süjeti birləşir.
Bununla yanaşı, bu cür səhnələrə yalnız macəra marağı baxımından yanaşmaq düzgün olmazdı. Əsərin əsas ideyası insanın çətin şəraitdə öz iradəsini qoruması və üzərinə düşən məsuliyyətə sadiq qalmasıdır. Əsgərin uğuru yalnız kimliyini inandırıcı şəkildə təqdim etməsindən deyil, eyni zamanda mürəkkəb vəziyyətlərdə soyuqqanlılığını saxlamaq bacarığından asılıdır.
Povestdə Əsgər Əfşarlının “Şimşək” ləqəbi ilə təqdim edilməsi obrazın bədii səciyyəsini gücləndirir. Şimşək sürət, qəfil hərəkət və güc assosiasiyası yaradır. Bu ad qəhrəmanın döyüş qabiliyyətinə, çevikliyinə və çətin vəziyyətlərdə qətiyyətli davranışına uyğun gəlir.
Lakin obrazın maraqlı cəhəti onun yalnız döyüşçü kimliyi ilə məhdudlaşmamasıdır. Əsgər eyni zamanda oğuldur, gələcək həyat yoldaşıdır, dostdur və insan kimi öz daxili dünyası olan bir şəxsiyyətdir. O, tapşırığı yerinə yetirən hərbçi olmaqla yanaşı, anasının narahatlığını anlayan, doğmalarına bağlı olan, keçmişin ağrılarını yaddaşında daşıyan insandır.
Məhz bu çoxqatlılıq qəhrəmanı oxucuya yaxınlaşdırır. Çünki qəhrəmanlıq insanı hisslərdən məhrum etmir. Əksinə, insanın öz doğmalarını sevməsi, itkiləri dərindən yaşaması və gələcək haqqında arzularının olması onun mübarizəsinə daha böyük məna verir.
Əsərin süjetində Əsgərin hərbi tapşırığı ilə şəxsi həyatının paralel inkişafı da əhəmiyyətlidir. Onun həyatında təhlükə ilə ümid, ağrı ilə sevinc, tənhalıqla doğmalıq yanaşı mövcuddur. Bu ziddiyyətlər obrazın mənəvi portretini zənginləşdirir.
“Şimşək” ləqəbi ilə hərəkət edən döyüşçü təhlükəli şəraitdə cəsarətli və qətiyyətli ola bilər. Lakin onun qəhrəmanlığının əsl mənası yalnız döyüş meydanında göstərdiyi bacarıqla müəyyənləşmir. Əsgərin öz daxilindəki tərəddüdlə mübarizəsi, tapşırığın mahiyyətini dərk etməsi və şəxsi hisslərini məsuliyyətlə uzlaşdırması da onun şəxsiyyətinin mühüm cəhətləridir.
Əsərdə Murad obrazı da xüsusi diqqət çəkir. Onun həyat hekayəsi şəxsi itkinin, kimlik axtarışının və mənəvi ağrının insan taleyinə təsirini göstərir. Muradın keçmişi ilə bağlı hadisələr oxucunu müharibənin insanın ailə həyatına və gələcək taleyinə vurduğu zərbələr haqqında düşünməyə vadar edir.
Onun davranışlarında keçmişin ağrısı, itirilmiş doğmaların xatirəsi və ədalət axtarışı özünü göstərir. Bu obraz vasitəsilə müəllif müharibənin yalnız cəbhədə baş vermədiyini, onun insanın daxilində də uzun müddət davam etdiyini nümayiş etdirir.
Müharibənin bitməsi və ya hərbi əməliyyatların dayanması insanın bütün ağrılarının dərhal aradan qalxması demək deyil. İtirilmiş ailə üzvlərinin xatirəsi, dağıdılmış evlər, yarımçıq qalmış uşaqlıq və gənclik illəri yaddaşda yaşayır. Bəzən insanın bütün sonrakı həyatı həmin xatirələrlə müəyyənləşir.
Muradın taleyi də bu mənada əsərin emosional qatını gücləndirir. O, keçmişin ağrısından tamamilə uzaqlaşa bilməsə də, özünü hadisələrin passiv qurbanı kimi təqdim etmir. Onun fəaliyyəti, iradəsi və Əsgərlə qurduğu münasibət birgə mübarizənin əhəmiyyətini önə çıxarır.
Bununla belə, əsərin yaratdığı mənzərəni yalnız qisas duyğusu üzərindən oxumaq düzgün olmazdı. Müharibənin ağrısını anlamaqla insanın zorakılıq qarşısında necə davranmalı olduğu barədə düşünmək fərqli məsələlərdir. Ədəbiyyatın gücü də ondadır ki, o, oxucunu qəhrəmanın duyğularını anlamağa çağırmaqla yanaşı, həmin duyğuların nəticələri üzərində düşünməyə də imkan verir.
Bu baxımdan Muradın obrazı fərdi faciənin ümumi tarixi yaddaşla birləşdiyi bədii simalardan biridir. Onun taleyində insanın itkilərlə yaşamaq, özünü yenidən qurmaq və həyatına məna vermək mübarizəsi əks olunur.
“Seçilmiş” povestində Vətən anlayışı coğrafi məkan olmaqdan daha geniş məna daşıyır. Vətən doğma torpaq, ailə, ana dili, milli yaddaş, insanların ortaq tarixi və gələcək arzularının birliyidir. Əsgərin həyatını Vətənə xidmətə həsr etməsi də bu bütöv anlayışla bağlıdır.
Əsərdə İraq türkməni Əbdül Kamalın iştirakı ilə milli köklər, ortaq dil və qardaşlıq mövzusu genişlənir. Onun Azərbaycanla mənəvi yaxınlığı, Azərbaycan dilində ünsiyyət qurması və azərbaycanlılarla əlaqələri türk xalqları arasında tarixi-mədəni münasibətlərə işarə edir.
Bu xətt əsərin coğrafi üfüqlərini genişləndirir. Hadisələr yalnız Azərbaycanın sərhədləri daxilində cərəyan etmir; müxtəlif ölkələrdə yaşayan insanların taleləri, ortaq maraqları və qarşılaşdıqları təhlükələr də süjetə daxil olur. Bununla müəllif Vətənə bağlılıq mövzusunu milli yaddaş və qardaşlıq anlayışları ilə əlaqələndirir.
Əlbəttə, müxtəlif xalqların nümayəndələrini eyni siyasi və ya hərbi mövqedə olan şəxslərlə eyniləşdirməmək mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əsərdə qarşıdurmanın əsas səbəbləri konkret cinayətkar fəaliyyət, terror, zorakılıq və işğalçılıq niyyətləri ilə əlaqələndirildikdə onun mənəvi mesajı daha aydın görünür. İnsanları etnik mənsubiyyətinə görə deyil, əməllərinə, seçimlərinə və məsuliyyətinə görə qiymətləndirmək ədalət anlayışının əsas şərtlərindəndir.
Povestin əsas qəhrəmanları üçün Vətən sevgisi başqalarına nifrətdən daha geniş məna daşımalıdır. Bu sevgi doğma torpağı qorumaq, insan həyatına dəyər vermək, ailəni və gələcəyi müdafiə etmək, xalqın təhlükəsizliyini təmin etmək kimi məqsədlərdə təcəssüm edir.
“Müqəddəs zəfər” silsiləsinin adı əsərin ideya istiqamətini müəyyənləşdirən mühüm işarədir. Zəfər anlayışı burada yalnız hərbi üstünlük və ya döyüş tapşırığının uğurla başa çatması kimi məhdudlaşdırılmır. O, həm də mənəvi dirçəliş, doğma yurda qayıdış, ailə bağlarının bərpası və gələcəyə inamın yenidən yaranması ilə əlaqələndirilir.
Povestin sonluğunda Əsgərin doğma mühitə qayıtması, ailəsinin yanında olması, dostlarının onunla görüşməsi və Xocalı ilə bağlı təsvirlər bu mənanı daha aydın göstərir. Əvvəlki fəsillərdə gərginlik, gizlilik, təhlükə və ağır sınaqlarla müşayiət olunan hadisələr sonda ailə istiliyi, qonaqpərvərlik, sevinc və ümid atmosferi ilə əvəzlənir.
Bu keçid əsərin kompozisiyasında mühüm rol oynayır. Oxucu anlayır ki, bütün çətinliklərin arxasında qorunmalı olan konkret bir həyat dayanır. Hərbi əməliyyatın məqsədi yalnız təhlükəni aradan qaldırmaq deyil, insanların rahat yaşaya biləcəyi mühitin yaradılmasıdır. Ev, ailə, doğmalarla görüş və uşaqların gələcəyi Vətən müdafiəsinin mənəvi nəticələri kimi təqdim olunur.
Əsərin sonunda Xocalıya ünvanlanan poetik misralar bu düşüncələri ümumiləşdirir. Dağların, yamacların, çiçəklərin və günəş şəfəqlərinin təsviri doğma yurdun təbii gözəlliyini ön plana çıxarır. Müharibənin ağrılarını yaşamış torpağın yenidən həyatla dolması, yaraların sağalması və arzuların çiçəklənməsi Zəfərin bədii mənzərəsinə çevrilir.
Bu mənzərədə Xocalı yalnız keçmiş faciənin adı deyil. O, həm də dirçəlişin, qayıdışın, insan iradəsinin və gələcək ümidlərinin rəmzidir. Əsərin finalında ailə səhnələrinin təbiət təsvirləri və poetik parçalarla birləşməsi oxucuda emosional tamamlanma hissi yaradır.
Beləliklə, povestdə Zəfər bir növ mənəvi bütövlüyün bərpası kimi təqdim olunur. İnsan doğma yurduna qayıdır, ailəsi ilə bir araya gəlir, dostları ilə görüşür və gələcəyini yenidən qurmağa başlayır. Bu mənzərə müharibənin dağıdıcı təsirinə qarşı həyatın davamlılığını ifadə edir.
Xəlil Mirzənin “Seçilmiş” povesti mövzu və süjet quruluşuna görə hərbi-dramatik və macəra elementlərini birləşdirir. Əsərdə dialoqlar, məlumatların mərhələli şəkildə açıqlanması, gizli məqsədlər və gözlənilməz vəziyyətlər hadisələrin inkişafına dinamika verir.
Müəllif hərbi mühitin təsvirində rütbələrə, xidmət münasibətlərinə, tapşırıq və hesabatlara, komanda daxilindəki ünsiyyətə yer ayırır. Bu detallar əsərin təsvir etdiyi mühitin xarakterini müəyyənləşdirir. Eyni zamanda, məişət səhnələri və ailə dialoqları hərbi süjetin emosional gərginliyini yumşaldır, qəhrəmanların şəxsi həyatını göstərir.
Povestin proloqu ilə əsas hadisələr arasında müəyyən fərq də diqqəti cəlb edir. Proloqda fəlsəfi mühakimələr və insanın daxili aləminə dair ümumiləşdirmələr üstünlük təşkil etdiyi halda, sonrakı hissələrdə hadisələr, dialoqlar və əməliyyatların gedişi ön plana keçir. Bu fərq əsərin düşüncə və hərəkət qatlarını bir-birindən ayırır.
Tərəddüd haqqında ilkin düşüncələrin Əsgərin taleyi ilə əlaqələndirilməsi müəllifin ideya məqsədini aydınlaşdırır. Bununla belə, fəlsəfi hissələrdə bəzi fikirlərin təkrarlanması və izahların uzanması mətnin ritminə təsir göstərə bilər. Ayrı-ayrı epizodlarda hadisələrin daha yığcam təqdim olunması, obrazların daxili düşüncələrinin daha çox bədii detal və davranış vasitəsilə açılması əsərin təsir gücünü artıra bilər.
Hərbi əməliyyatların geniş təsviri də müəllifin seçdiyi üslubun xüsusiyyətlərindəndir. Bu səhnələr dinamika yaratsa da, onların bədii təsiri qəhrəmanların psixoloji vəziyyəti və hadisələrin mənəvi nəticələri ilə əlaqələndirildikdə daha güclü olur. Çünki oxucu üçün təkcə hadisənin necə baş verməsi deyil, həmin hadisənin insan taleyində nəyi dəyişdirməsi də vacibdir.
Əsərin müsbət cəhətlərindən biri qəhrəmanların şəxsi həyatına qayıdışla bağlı sonluğun yaradılmasıdır. Bu seçim döyüş səhnələrinin arxasında duran əsas məqsədi — sülh, ailə, doğma yurd və insan həyatının qorunmasını — daha aydın göstərir.
Povestin finalında ailə səhnələrinin geniş yer tutması təsadüfi deyil. Müharibənin yaratdığı dağıntılar və itkilər yalnız döyüş meydanında deyil, insanların evlərində, münasibətlərində və xatirələrində də öz izini buraxır. Buna görə də doğma yurda qayıdış, evin qurulması, ailə üzvlərinin bir araya gəlməsi və gündəlik həyatın bərpası Zəfərin mühüm göstəricilərindəndir.
Əsgərin evə qayıtması, Səadət ananın qayğısı, Kamilənin onunla ünsiyyəti və silahdaşların görüşü qəhrəmanın həyatının yalnız hərbi tapşırıqlardan ibarət olmadığını göstərir. Döyüşçü üçün də evin istiliyi, doğmaların səsi, süfrə başında toplaşmaq, gələcək haqqında düşünmək həyati əhəmiyyət daşıyır.
Əsərin sonunda görünən bu mənzərə oxucuya bir həqiqəti xatırladır: Vətəni qorumaq həyatın özünü qorumaqdır. Torpaq yalnız xəritədəki sərhədlərdən ibarət deyil. O torpaqda yaşayan insanlar, onların evləri, xatirələri, dili, adət-ənənələri və gələcəyə dair arzuları da Vətənin ayrılmaz hissəsidir.
Xocalının təsviri isə bu düşüncələri daha yüksək mənəvi səviyyəyə qaldırır. Uzun müddət ağrı və faciə ilə xatırlanan bir məkanın həyat, ümid və quruculuq rəmzinə çevrilməsi milli yaddaşın bərpasını ifadə edir. Burada keçmiş unudulmur, lakin gələcəyin qurulmasına mane olan yeganə mənbəyə də çevrilmir. Əksinə, keçmişdən alınan dərs insanı daha güclü, daha məsuliyyətli və daha ümidli olmağa sövq edir.
Bu mənada “Seçilmiş” povestinin sonluğu yalnız qəhrəmanların taleyinin tamamlanması deyil. O, müharibənin yaratdığı mənəvi gərginliyin həyatın davamlılığı ilə qarşılaşdığı nöqtədir. Döyüşçülər yenidən doğmalarına qovuşur, ailələr qurulur, evlərdə süfrələr açılır və doğma yurdun sabahına inam möhkəmlənir.
Xəlil Mirzənin “Müqəddəs zəfər” silsiləsindən “Seçilmiş” povesti Vətənə xidmət, hərbi peşəkarlıq, insan iradəsi, ailə bağlılığı və tarixi yaddaş mövzularını bir araya gətirən əsərdir. Müəllif Əsgər Əfşarlı obrazının timsalında qəhrəmanlığın müxtəlif tərəflərini göstərməyə çalışır: döyüş hazırlığı, təhlükə qarşısında cəsarət, çətin şəraitdə qərar vermək, şəxsi hissləri idarə etmək və məsuliyyətə sadiq qalmaq.
Əsərin ideya mərkəzində insanın özünü sınaqdan keçirməsi dayanır. Tərəddüd, qorxu, ağrı və itki insan həyatının reallıqlarıdır. Lakin şəxsiyyətin böyüklüyü bu hisslərin heç birini yaşamamaqda deyil, onların qarşısında iradəsini, vicdanını və məqsədini qoruya bilməkdədir.
Əsgərin taleyi göstərir ki, əsl qəhrəmanlıq təkcə güclü olmaq deyil, gücünü hansı məqsədə yönəltdiyini anlamaqdır. Hərbi peşəkarlıq bilik, intizam, dözümlülük və kollektiv məsuliyyətlə tamamlandıqda daha böyük məna qazanır. Xocalı faciəsinin onun həyatında buraxdığı izlər isə tarixi yaddaşın insan şəxsiyyətinin formalaşmasındakı rolunu önə çıxarır.
Povestin sonluğu əsərin başlıca ideyasını ümumiləşdirir: Zəfərin əsl dəyəri yalnız qazanılmış qələbə ilə ölçülmür. Onun mənası insanların öz evlərinə qayıtmasında, ailələrin yenidən birləşməsində, doğma yurdun dirçəlməsində və gələcəyə inamın bərpasında da yaşayır.
“Müqəddəs zəfər” anlayışının mənəvi məzmunu da məhz burada üzə çıxır. Müqəddəslik Vətənə sədaqətdə, şəhidlərin xatirəsinə ehtiramda, insan həyatına verilən dəyərdə, doğma torpağın qorunmasında və qazanılmış sülhün məsuliyyətlə yaşadılmasındadır.
Zəfərin işığında keçmişin ağrıları unudulmur, amma gələcəyin ümidləri də kölgədə qalmır. Xocalının yenidən həyatla nəfəs alması, doğma yurdda evlərin işıqlanması, insanların öz torpaqlarında sabaha inamla baxması qələbənin ən təsirli mənəvi ifadəsidir.
Xəlil Mirzənin “Seçilmiş” povesti də oxucunu bu həqiqət üzərində düşünməyə çağırır: Vətəni qorumaq böyük şərəf olduğu qədər böyük məsuliyyətdir. Qəhrəmanlıq yalnız təhlükəli anda göstərilən cəsarət deyil; o, insanın bütün həyatı boyu daşıdığı vicdan, sədaqət və borc hissidir.
Müqəddəs Zəfərin işığı isə ən çox həmin dəyərlərin yaşadığı yerdə parlayır — doğma torpaqda, ailə ocağında, xalqın yaddaşında və azad gələcəyə inamında. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm! Hələlik! Hələ nə zəfərlər gözləıyir bizi!!!
“Yazarlar” jurnalının baş redaktoru,
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü
Oxuyun >> Gözündə tük var