29 OKTYABR — TÜRKİYƏ CÜMHURİYYƏTİNİN ŞANLI TARİXİ, MİLLİ İRADƏNİN VƏ MÜSTƏQİLLİK RUHUNUN TƏNTƏNƏSİ

**Tarixi esse**

*Pərvanə Salmanqızı Abdullayeva*

Tarix elə günlər yaradır ki, həmin günlər yalnız bir xalqın yaddaşına deyil, bütün bəşəriyyətin azadlıq və müstəqillik salnaməsinə həkk olunur. 29 Oktyabr — Türkiyə Cümhuriyyətinin elan edildiyi gün məhz belə tarixi hadisələrdən biridir. Bu gün türk xalqının milli iradəsinin, azad yaşamaq əzminin, dövlətçilik düşüncəsinin və gələcəyə inamının təntənəsidir.

Hər il oktyabrın 29-da Türkiyənin şəhərlərində, kəndlərində, meydanlarında və dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan türk icmalarının qəlbində eyni qürur duyğusu canlanır. Ay-ulduzlu bayraq dalğalandıqca bir xalqın istiqlal uğrunda apardığı mübarizənin, çəkdiyi zəhmətin və qazandığı tarixi nailiyyətin xatirəsi yenidən yaşayır.

Cümhuriyyətə aparan şərəfli yol

XX əsrin əvvəlləri türk xalqının taleyində son dərəcə mürəkkəb və sınaqlarla dolu bir dövr idi. Birinci Dünya müharibəsinin ağır nəticələri, Osmanlı dövlətinin zəifləməsi və Anadolu torpaqlarının işğal təhlükəsi ilə üzləşməsi xalqı taleyüklü seçim qarşısında qoymuşdu. Belə bir tarixi şəraitdə milli azadlıq ideyası yeni güc qazandı.

1919-cu il mayın 19-da Mustafa Kamal Paşanın Samsuna çıxması Türkiyənin Milli Mübarizə tarixində mühüm mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu hadisə yalnız hərbi və siyasi mübarizənin deyil, həm də milli özünüdərkin, birliyə çağırışın və müstəqil dövlət qurmaq əzminin rəmzinə çevrildi.

Anadoluda başlayan milli mübarizə xalqın müxtəlif təbəqələrini ümumi məqsəd ətrafında birləşdirdi. Qadınlar, kişilər, gənclər, ziyalılar və sadə insanlar Vətənin gələcəyi naminə öz imkanlarını səfərbər etdilər. Bu mübarizənin əsas qayəsi torpaqların bütövlüyünü qorumaq, milli iradəni yaşatmaq və türk xalqının öz taleyini özü müəyyənləşdirməsini təmin etmək idi.

1920-ci il aprelin 23-də Türkiyə Böyük Millət Məclisinin fəaliyyətə başlaması milli suverenlik tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Artıq dövlətin gələcəyi ilə bağlı qərarların milli iradəni təmsil edən parlament vasitəsilə qəbul edilməsi istiqamətində yeni mərhələ başlanmışdı.

Sakarya meydanında qazanılan qələbə və 1922-ci ilin avqustunda baş vermiş Böyük Hücumun uğurla nəticələnməsi istiqlal mübarizəsinin taleyində həlledici rol oynadı. 1923-cü il iyulun 24-də Lozanna Sülh Müqaviləsinin imzalanması isə yeni Türkiyə dövlətinin beynəlxalq mövqeyinin formalaşmasında mühüm əhəmiyyət daşıdı.

Bu tarixi hadisələr 29 Oktyabr 1923-cü ildə Cümhuriyyətin elan olunmasına aparan yolun əsas mərhələləri idi.

29 Oktyabr 1923 — yeni dövlətçilik tarixinin başlanğıcı

1923-cü il oktyabrın 29-da Türkiyə Böyük Millət Məclisi konstitusiya dəyişikliklərini qəbul edərək dövlət idarəçiliyinin respublika formasını elan etdi. Mustafa Kamal Paşa yekdilliklə Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk prezidenti seçildi. Beləliklə, türk xalqının istiqlal mübarizəsi yeni dövlətçilik mərhələsinə qədəm qoydu.

Bu hadisə yalnız idarəetmə formasının dəyişməsi deyildi. Cümhuriyyətin elan olunması milli suverenlik, dövlət məsuliyyəti, vətəndaşlıq düşüncəsi və müasir cəmiyyət quruculuğu baxımından yeni bir dövrün başlanğıcı idi.

Ankara artıq yeni dövlətin paytaxtı kimi siyasi və idarəçilik həyatının mərkəzinə çevrilmişdi. Qarşıda təhsil, elm, mədəniyyət, hüquq, iqtisadiyyat və dövlət institutlarının inkişafı ilə bağlı böyük vəzifələr dayanırdı.

Cümhuriyyətin qurucusu Mustafa Kamal Atatürk ölkənin gələcəyini müasir dövlətçilik prinsipləri və xalqın inkişafı ilə əlaqələndirirdi. Onun rəhbərliyi dövründə həyata keçirilən islahatlar Türkiyənin ictimai və siyasi həyatında əhəmiyyətli dəyişikliklər yaratdı.

Cümhuriyyət ideyasının mərkəzində dayanan əsas məfhumlardan biri milli suverenlik idi. Dövlətin gələcəyinin xalqın iradəsi ilə müəyyənləşdirilməsi prinsipi Türkiyənin siyasi tarixində yeni mərhələnin əsasını təşkil etdi.

Atatürk irsi və Cümhuriyyət düşüncəsi

Mustafa Kamal Atatürk yalnız Milli Mübarizənin rəhbəri və Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk prezidenti kimi deyil, həm də yeni dövlətin quruculuq prosesinə rəhbərlik edən tarixi şəxsiyyət kimi yadda qalmışdır.

Onun adı Türkiyənin istiqlal mübarizəsi, Cümhuriyyətin yaradılması və ölkənin müasirləşməsi ilə sıx bağlıdır. Atatürk dövründə təhsil sisteminin yenilənməsi, hüquqi və ictimai institutların dəyişdirilməsi, elmin və mədəniyyətin inkişafına yönəlmiş təşəbbüslər dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərini təşkil edirdi.

Cümhuriyyətin gələcəyi yalnız siyasi institutların mövcudluğu ilə deyil, həm də savadlı, düşünən, yaradıcı və məsuliyyətli cəmiyyətin formalaşması ilə əlaqələndirilirdi. Bu baxımdan elmə, təhsilə, ədəbiyyata və mədəniyyətə verilən əhəmiyyət Türkiyənin yeni tarixinin əsas mövzularından birinə çevrildi.

29 Oktyabrın mənası da məhz burada daha aydın görünür: dövlətçilik yalnız keçmişin qələbələrini xatırlamaq deyil, həmin tarixi təcrübədən nəticə çıxararaq gələcək nəsillər üçün daha möhkəm təməllər yaratmaqdır.

Azərbaycan–Türkiyə qardaşlığı: ortaq tarixin mənəvi körpüsü

Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri ortaq dil, mədəniyyət, tarixi yaddaş və mənəvi yaxınlıq üzərində formalaşmış xüsusi münasibətlərdir. Hər iki xalqın tarixində müstəqillik, milli kimlik, dövlətçilik və Vətənə bağlılıq ideyaları mühüm yer tutur.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1918-ci il mayın 28-də yaradılması müsəlman Şərqində parlamentli respublikaçilik ənənələri baxımından mühüm tarixi hadisə idi. Türkiyə Cümhuriyyətinin 1923-cü il oktyabrın 29-da elan olunması isə türk dövlətçilik tarixinin yeni mərhələsini açdı. Bu iki hadisə fərqli tarixi şəraitlərdə baş versə də, milli iradənin və müstəqil dövlət qurmaq əzminin ifadəsi kimi ortaq məna daşıyır.

Azərbaycanın istiqlal tarixində Türkiyə ilə əlaqələr xüsusi yer tutur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə iki ölkə arasında yaranmış münasibətlər sonrakı illərdə də tarixi yaddaşın və qardaşlıq ənənəsinin mühüm hissəsi olaraq qaldı.

1991-ci ildə Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Türkiyə Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət oldu. Bu fakt iki ölkə arasındakı münasibətlərin müasir tarixində mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bu gün Azərbaycan və Türkiyə arasında siyasi, iqtisadi, humanitar, təhsil və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlıq inkişaf edir. Ziyalıların, alimlərin, yazıçıların, şairlərin və ictimai xadimlərin görüşləri xalqlarımızın bir-birini daha yaxından tanımasına, ortaq mədəni irsin qorunmasına və gələcək nəsillər arasında dostluq əlaqələrinin güclənməsinə xidmət edir.

Qardaşlıq yalnız xoş sözlərdən ibarət deyil. O, qarşılıqlı hörmət, etimad, mədəniyyətə qayğı, ortaq layihələr və çətin məqamlarda bir-birinin yanında olmaq məsuliyyəti ilə möhkəmlənir.

Azərbaycan və Türkiyənin ortaq mənəvi dünyası bu gün də ədəbiyyatda, musiqidə, incəsənətdə, təhsildə və ictimai münasibətlərdə özünü göstərir. İki xalqı birləşdirən bu bağlar gələcək nəsillərə ötürülməli olan qiymətli tarixi sərvətdir.

Bayraq, Vətən və milli yaddaş

Bayraq bir xalqın sadəcə dövlət rəmzi deyil. O, tarixi yaddaşın, milli kimliyin, azadlıq arzusunun və gələcəyə inamın ifadəsidir.

Türkiyənin ay-ulduzlu bayrağı əsrlərin yaddaşını, milli mübarizənin xatirəsini və Cümhuriyyətin dövlətçilik ənənəsini özündə birləşdirən rəmzdir. Bu bayrağın altında qeyd olunan hər bir milli bayram türk xalqının keçmişinə ehtiramını və gələcəyə dair ümidlərini ifadə edir.

Azərbaycanın üçrəngli bayrağı da xalqımızın müstəqillik ideallarını, milli kimliyini və dövlətçilik iradəsini təcəssüm etdirir. Hər iki bayrağa göstərilən ehtiram ortaq mədəni dəyərlərə, müstəqillik düşüncəsinə və qarşılıqlı hörmətə verilən qiymətin ifadəsidir.

Tarixi yaşatmaq keçmişi yalnız xatırlamaq demək deyil. Tarixi yaşatmaq onu öyrənmək, həqiqətlərini gələcək nəsillərə çatdırmaq, milli mədəniyyəti qorumaq və dövlətçilik məsuliyyətini dərk etməkdir.

Bu mənada 29 Oktyabr yalnız Türkiyənin milli bayramı deyil, həm də Cümhuriyyət ideyasının, xalqın öz taleyinə sahib çıxmaq iradəsinin və dövlət quruculuğunun əhəmiyyətini düşünmək üçün əlamətdar gündür.

Cümhuriyyətin gələcəyi — gənclərin, elmin və mədəniyyətin əlində

Hər bir dövlətin gələcəyi onun gənclərinin dünyagörüşü, təhsili, elmi düşüncəsi və mənəvi dəyərləri ilə sıx bağlıdır. Tarixin dərsləri göstərir ki, müstəqilliyi qorumaq üçün yalnız keçmişin qəhrəmanlıqlarını xatırlamaq kifayət etmir. Həm də bilik, əmək, yaradıcılıq, ədalət və ictimai məsuliyyət mədəniyyəti formalaşdırılmalıdır.

Cümhuriyyətin ideallarını yaşatmaq təhsilə, elmə, incəsənətə və insanın inkişafına diqqət göstərmək deməkdir. Müasir dövrdə xalqların tərəqqisi onların tarixi irslərini qorumaqla yanaşı, yeniliklərə açıq olmalarından, beynəlxalq əməkdaşlıqdan və gənclərin potensialını dəstəkləmələrindən də asılıdır.

Azərbaycan və Türkiyə arasında elmi, ədəbi və mədəni əməkdaşlığın genişləndirilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Birgə konfranslar, poeziya gecələri, kitab təqdimatları, təhsil layihələri və ziyalı görüşləri ortaq mədəni yaddaşın zənginləşməsinə töhfə verir.

Çünki xalqları bir-birinə yaxınlaşdıran yalnız coğrafi məsafə deyil; sözün, sənətin, elmin və mənəvi dəyərlərin yaratdığı körpülər də bu yaxınlığın ayrılmaz hissəsidir.

29 Oktyabrın əbədi çağırışı

29 Oktyabr hər il yeni nəsillərə eyni tarixi həqiqəti xatırladır: müstəqillik böyük məsuliyyətdir, dövlətçilik davamlı əmək tələb edir, milli birlik isə qarşılıqlı hörmət və ortaq məqsədlərlə möhkəmlənir.

1923-cü il oktyabrın 29-da elan edilən Türkiyə Cümhuriyyəti türk xalqının tarixində yeni bir səhifə açdı. Bu səhifənin məzmununu milli suverenlik, dövlət quruculuğu, müasir cəmiyyət ideyası və gələcəyə inam təşkil edirdi.

Bu gün Türkiyə Cümhuriyyətinin tarixini ehtiramla yad etmək, onun yaranmasına aparan hadisələri düzgün öyrənmək və tarixi şəxsiyyətlərin xidmətlərini obyektiv qiymətləndirmək mühüm vəzifədir. Tarixi yaddaş yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də gələcəyin düşüncə mənbəyidir.

Azərbaycan və Türkiyə xalqları üçün bu əlamətdar gün qarşılıqlı hörmətin, qardaşlıq münasibətlərinin və mədəni əməkdaşlığın dəyərini bir daha vurğulamaq üçün fürsətdir.

**29 Oktyabr — milli iradənin dövlətçiliklə, istiqlal arzusunun Cümhuriyyətlə, tarixi yaddaşın isə gələcəyə inamla qovuşduğu gündür.**

Bu əlamətdar tarix münasibətilə Türkiyə xalqını səmimi qəlbdən təbrik edir, Türkiyə Cümhuriyyətinə sülh, əmin-amanlıq, tərəqqi və firavanlıq arzulayıram.

Qoy Azərbaycan və Türkiyə arasında dostluq və qardaşlıq bağları elm, təhsil, ədəbiyyat, mədəniyyət və humanitar əməkdaşlıq sahələrində daha da möhkəmlənsin. Qoy xalqlarımızın ortaq mənəvi dəyərləri gələcək nəsillər üçün ilham mənbəyi olsun.

**Yaşasın Türkiyə Cümhuriyyəti!**

**Yaşasın Azərbaycan–Türkiyə qardaşlığı!**

**29 Oktyabr Cumhuriyyət Bayramı mübarək olsun!**

Türkiyənin Anadolu Ölümsüz Kahramanlar Konfederasiyasının Azərbaycan Təmsilçisi, Araşdırmaçı Qəzetçi,Şair,Yazar
*Pərvanə Salmanqızı Abdullayeva*