Qəhrəmanlıq, yaddaş, milli iradə və etalon
Zaur Ustacın “Sonuncu döyüş” hekayəsi – qəhrəmanlıq, yaddaş, milli iradə və etalon
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik mövzusunun ən təsirli və yadda qalan nümunələri, şübhəsiz ki, Qarabağ müharibəsi ilə bağlı yazılmış əsərlərdir. Bu baxımdan müəllif Zaur Ustacın “Sonuncu döyüş” hekayəsi təkcə bədii mətn kimi deyil, həm də bir dövrün ruhunu, ağrısını və qürurunu özündə daşıyan publisistik dəyərə malik əsər kimi diqqəti cəlb edir. Hekayə oxucunu 1994-cü ilin gərgin döyüş səhnələrinə aparmaqla yanaşı, insan iradəsinin, əsgər ləyaqətinin və torpaq sevgisinin ən yüksək zirvəsini nümayiş etdirir.
Əsərin mərkəzində dayanan obraz – çavuş (postun böyüyü, qurğu komandiri, gənc əsgərlər üçün təcrübəli böyük qardaş) Etiraz Mejdinov – adi bir hərbçi olmaqdan çox, ideyanın, prinsipin və milli dirəniş ruhunun simvoluna çevrilir. Onun adı ilə səsləşən xarakteri – “etiraz edən”, “geri çəkilməyən” insan obrazı Zaur Ustacın uğurlu tapıntılarından biri olmaqla yanaşı, bədii həll cəhətdən də mükəmməldir. Bu xüsusiyyət müəllif tərəfindən əsər boyu daim inkişaf etdirilərək sonda Azərbaycan əsgərinin, ümumilikdə Türk insanının etalon obrazı kimi təqdim olunur. Bu, təsadüfi deyil. Çünki əsərdə “Etiraz” yalnız bir insanın adı deyil, bütöv bir xalqın taleyinə yazılmış mövqedir. Bu mənada, obraz fərdilikdən çıxaraq ümumiləşir və milli yaddaşın qəhrəmanlıq koduna çevrilir.
Hekayənin süjet xətti sadə, lakin son dərəcə gərgin və dinamikdir. Füzuli cəbhəsində yerləşən kiçik bir postun müdafiəsi fonunda cərəyan edən hadisələr, əslində, böyük bir savaşın kiçik modelidir. Altı nəfərlik heyətin düşmən qarşısında göstərdiyi müqavimət oxucuda həm heyranlıq, həm də dərin emosional sarsıntı yaradır. Müəllif hadisələri təsvir edərkən süni pafosdan uzaq durur, lakin elə realist və təsirli detallar təqdim edir ki, oxucu özünü həmin səngərdə, həmin döyüşün içində hiss edir.
“Sonuncu döyüş”ün əsas bədii gücü onun təsvirlərində və atmosferindədir. Boz çöllərin səssizliyi, barıt qoxusu, mərmilərin vıyıltısı və qəfil yaranan ölüm sükutu – bütün bunlar əsərdə xüsusi bir psixoloji gərginlik yaradır. Bu gərginlik isə kulminasiya nöqtəsində – Etirazın son nəfəsinə qədər döyüşməsi səhnəsində zirvəyə çatır. Onun yaralı halda belə zenit qurğusunun pedalını buraxmaması, son gücünü toplayaraq düşmənin son texnikasını məhv etməsi klassik qəhrəmanlıq motivinin müasir və real ifadəsidir.
Əsərdə diqqət çəkən mühüm məqamlardan biri də kollektiv qəhrəmanlıq ideyasıdır. Burada yalnız Etiraz deyil, onunla birlikdə döyüşən əsgərlər də eyni ruhun daşıyıcılarıdır. “Adımız nədir?” sualına verilən “ETİRAZ!” cavabı fərdi kimliyin kollektiv kimliyə çevrildiyini göstərir. Bu, həm də milli birliyin, ortaq ideyanın və mübarizə əzminin bədii ifadəsidir.
Hekayədə türk zabiti Levent bəyin obrazı da xüsusi simvolik məna daşıyır. Onun Etirazın cəsədi qarşısında dediyi sözlər – “Bir ölür, min diriliriz…” – yalnız bir əsgərin qəhrəmanlığına verilən qiymət deyil, bütövlükdə türk dünyasının ortaq ruhunu ifadə edən fikirdir. Bu detal əsərin ideya çərçivəsini genişləndirərək onu yalnız milli deyil, ümumtürk kontekstinə də daşıyır.
Zaur Ustacın dili sadə, lakin son dərəcə təsirlidir. O, mürəkkəb bədii konstruksiyalardan qaçaraq daha çox canlı danışıq dilinə yaxın üslubdan istifadə edir. Bu isə hekayənin oxunaqlığını artırmaqla yanaşı, onun emosional təsir gücünü də yüksəldir. Xüsusilə dialoqların qısa və kəsərli olması, əmrlərin sərt tonu və təsvirlərin konkretliyi əsərin ritmini sürətləndirir və oxucunu daim gərginlikdə saxlayır.
“Sonuncu döyüş” yalnız keçmişin təsviri deyil, həm də gələcək nəsillər üçün bir mesajdır. Bu mesaj sadədir, lakin son dərəcə güclüdür: torpaq uğrunda mübarizə yalnız silahla deyil, iradə, inam və qətiyyətlə qazanılır. Etirazın timsalında təqdim olunan bu iradə, əslində, Azərbaycan əsgərinin və xalqının xarakterinin bədii ifadəsidir.
Nəticə etibarilə, “Sonuncu döyüş” hekayəsi Azərbaycan hərbi nəsrinin uğurlu nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. O, həm tarixi yaddaşı yaşadır, həm də milli kimliyi möhkəmləndirir. Bu əsər oxucunu düşündürür, sarsıdır və eyni zamanda qürurlandırır. Çünki burada yalnız bir döyüş yox, bir xalqın ruhu, bir adın taleyə çevrilməsi və geri çəkilməzliyin əbədi andı təsvir olunur.
30.03.2026. Bakı.
Müəllif: Günnur Ağayeva
ədəbiyyatşünas-tənqidçi
Oxuyun >> Gözündə tük var