Milli Estetikanın Elmi Yaddaşı – Kübra Muxtar qızı Əliyeva

Azərbaycan mədəniyyət tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların ömür yolu təkcə şəxsi nailiyyətlərin toplusu deyil, bütöv bir xalqın estetik düşüncəsinin, elmi yaddaşının və milli ruhunun daşıyıcısına çevrilir. Bu uca zirvələrdən biri də görkəmli sənətşünas alim, sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi Kübra Muxtar qızı Əliyevadır.
1944-cü il avqustun 4-də qədim mədəniyyət ocağı olan Ağdam torpağında dünyaya göz açan Kübra Əliyevanın taleyinə sənətə xidmət missiyası yazılmışdı. Qarabağın zəngin mədəni mühiti, torpağın yaddaşında yaşayan musiqi, rəng, forma və ruh onun düşüncə dünyasının təməl daşlarını qoydu. Bu torpaq ona yalnız doğma yurd deyil, həm də milli estetik düşüncənin canlı məktəbi oldu.
Kübra Muxtar qızı Əliyeva sənətşünaslıq elminə yalnız araşdırmaçı gözü ilə deyil, dərin fəlsəfi baxış, milli məsuliyyət və yüksək etik mövqe ilə yanaşan nadir alimlərdəndir. Onun elmi fəaliyyətində sənət hadisəsi təkcə forma və üslub baxımından deyil, tarixi kontekst, ictimai yaddaş və milli kimlik prizmasından təhlil olunur. O, sənəti zamanın səssiz şahidi deyil, xalqın ruhunun danışan dili kimi dəyərləndirir.
Alimin çoxillik elmi-pedaqoji fəaliyyəti Azərbaycan təsviri sənətinin, dekorativ-tətbiqi sənətin, mədəni irsin və estetik düşüncənin sistemli şəkildə öyrənilməsinə xidmət edib. Onun tədqiqatlarında milli sənət ənənələri ilə müasir estetik meyillər arasında körpü yaradılır, keçmişin dəyəri gələcəyə elmi məsuliyyətlə ötürülür. Kübra Əliyeva sənət tarixini sadəcə xronoloji ardıcıllıqla deyil, ideya, ruh və zamanın dialoqu şəklində təqdim etməyi bacaran alimdir.
Professor kimi yetişdirdiyi yüzlərlə tələbə onun elmi məktəbinin davamçılarıdır. Onlara yalnız bilik deyil, sənətə sevgi, mədəni irsə hörmət, milli dəyərlərə sədaqət aşılamışdır. Kübra Muxtar qızı Əliyeva üçün elm və təhsil ayrılmaz bütövdür — biri digərini tamamlayan mənəvi missiyadır.
2014-cü ildə ona təqdim edilən Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adı, əslində, illərlə davam edən səssiz, lakin sanballı elmi zəhmətin, mədəniyyətə göstərilən fədakar xidmətin dövlət səviyyəsində təsdiqi idi. Bu ad onun yolunun zirvəsi deyil, milli mədəniyyət qarşısında yerinə yetirdiyi borcun rəmzi ifadəsi oldu.
Bu gün Kübra Muxtar qızı Əliyevanın adı Azərbaycan sənətşünaslıq elminin etibarlı sütunları sırasında çəkilir. Onun elmi irsi, pedaqoji fəaliyyəti və mədəni mövqeyi gələcək nəsillər üçün yol xəritəsi, milli estetik yaddaş üçün isə əvəzolunmaz xəzinədir.
Çünki sənət yaddaşdır, sənət ruhdur, sənət kimlikdir.
Və bu yaddaşı elmlə qoruyan, ruhu sözlə ifadə edən, kimliyi düşüncə ilə ucaldan alimlər zamanın fövqündə yaşayırlar.

Kübra Muxtar qızı Əliyevanın elmi yaradıcılığında diqqəti cəlb edən əsas məqamlardan biri də onun sənətə yalnız nəzəri kateqoriya kimi deyil, canlı mədəni orqanizm kimi yanaşmasıdır. O, sənəti dövrün sosial-siyasi hadisələrindən, xalqın taleyindən, milli yaddaşdan ayrı təsəvvür etmir. Onun araşdırmalarında rənglər danışır, formalar tarixə şahidlik edir, ornamentlər isə millətin genetik kodunu açan simvollara çevrilir.
Xüsusilə Qarabağ mədəni irsinin elmi əsaslarla tədqiqi Kübra xanımın yaradıcılığında mühüm yer tutur. Doğma Ağdamın taleyi onun elmi və mənəvi dünyasında dərin iz buraxmış, sənətə yanaşmasında həm ağrını, həm də ümid işığını eyni anda yaşatmışdır. O, dağıdılan mədəniyyətin yalnız fiziki yoxluğunu deyil, yaddaşlarda yaşadılmasının vacibliyini vurğulayaraq, sənətin milli dirçəlişdəki rolunu elmi dəlillərlə ortaya qoymuşdur.
Kübra Əliyevanın qələmində sənətşünaslıq quru terminologiyadan uzaqdır. Onun mətnlərində elmi dəqiqliklə yanaşı, dərin estetik hiss, fəlsəfi düşüncə və humanist baxış özünü açıq şəkildə göstərir. Bu xüsusiyyət onun əsərlərini yalnız mütəxəssislər üçün deyil, sənəti sevən hər bir oxucu üçün anlaşılan və təsirli edir. Alim üçün sənət — insanın daxili aləminin aynası, zamanın isə səssiz salnaməsidir.
Onun pedaqoji fəaliyyəti də elmi yaradıcılığı qədər dəyərlidir. Kübra xanım auditoriyada yalnız müəllim deyil, ruhani rəhbər, estetik zövq formalaşdıran ziyalı kimi çıxış etmişdir. Tələbələrinə sənəti sevdirməyi, onu anlamağı və qorumağı öyrətmiş, milli mədəniyyətə laqeyd qalmamağı həyat fəlsəfəsinə çevirmişdir. Bu baxımdan onun yetişdirdiyi kadrlar təkcə alim deyil, həm də mədəniyyət daşıyıcılarıdır.
Zaman dəyişir, üslublar yenilənir, texnologiyalar inkişaf edir, lakin Kübra Muxtar qızı Əliyevanın elmi mövqeyi dəyişməz qalır: milli kimliyə sədaqət, sənətə vicdanla xidmət və elmi məsuliyyət. O, müasirliklə ənənə arasında tarazlığı qoruyan, qloballaşma dövründə milli dəyərlərin itirilməsinə qarşı elmi sipər çəkən nadir ziyalılardandır.
Bu gün Kübra xanımın adı çəkiləndə təkcə bir alim deyil, bütöv bir elmi məktəb, mədəni mövqe, ziyalı duruşu yada düşür. Onun ömür yolu sübut edir ki, sənətə xidmət — sadəcə peşə deyil, taledir. Və bu tale yalnız seçilmiş insanlara nəsib olur.
Çünki hər alim bilik yaradar,
amma hər alim yaddaş yarada bilmir.
Kübra Muxtar qızı Əliyeva isə milli yaddaşı elmlə qoruyan, sənətlə yaşadan nadir şəxsiyyətlərdəndir.

Pərvanə Salmanqızı
Jurnalist, şair-publisist