OĞUZ TÜRKCƏSİNİN TARİXİ VƏ LEKSİK İNKİŞAFININ FUNDAMENTAL TƏDQİQİ
OĞUZ TÜRKCƏSİNİN TARİXİ VƏ LEKSİK İNKİŞAFININ FUNDAMENTAL TƏDQİQİ
(Arzu Tofiq qızı İsgəndərzadənin “Tacəddin Əhmədinin «Cəmşidnamə» məsnəvisinin tekstoloji-linqvistik tədqiqi” monoqrafiyası haqqında)
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsi müasir dönəmdə respublikamızda türkoloji araşdırmaların intensiv aparıldığı bir mərkəz sayıla bilər. Hər il Türk dilləri şöbəsinin əməkdaşlarının türkologiyanın müxtəlif problemlərinə dair əsərləri işıq üzü görür. Şöbədəki tədqiqatlar əsasən iki istiqamətdə gedir: qədim türk dillərinin, türkdilli abidələrin tədqiqi ; müasir türk dillərinin müqayisəli tədqiqi.
Şöbənin gənc və istedadlı əməkdaşı Arzu İsgəndərzadənin tədqiqatları əsasən XIV-XV əsr türkdilli abidələrin öyrənilməsini və Anadolu türkcəsinin tədqiqini əhatə edir. Arzu xanınmın bəhs edəcəyimiz əsəri də bu dönəmin abidəsi olan “Cəmşidnamə” nin linqvistik təhlilinə həsr olunmuşdur.
Türkologiya elminin mühüm və aktual istiqamətlərindən biri orta əsrlər yazılı abidələrinin sistemli şəkildə öyrənilməsi, bu abidələr əsasında türk dillərinin tarixi inkişaf mərhələlərinin, dialektoloji və regional xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsidir. Bu baxımdan Arzu Tofiq qızı İsgəndərzadənin 2025-ci ilin son günlərində “Elm və təhsil” nəşriyyatında işıq üzü görmüş “Tacəddin Əhmədinin «Cəmşidnamə» məsnəvisinin tekstoloji-linqvistik tədqiqi” adlı monoqrafiyası müasir türkologiyada mühüm elmi hadisə kimi qiymətləndirilməlidir.
Monoqrafiya AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Elmi Şurasının 17 noyabr 2025-ci il tarixli iclasının qərarı ilə nəşr olunmuşdur. Elmi redaktoru filologiya elmləri doktoru, dosent Qətibə Quliyeva, rəyçiləri filologiya elmləri doktorları Aygül Hacıyeva və Yadigar Əliyevdir.
Monoqrafiyanın əsas tədqiqat obyekti XIV–XV əsrlərə aid olan və oğuz türkcəsinin erkən yazılı nümunələrindən sayılan “Cəmşidnamə” məsnəvisidir. Müəllif bu abidəni yalnız ədəbi-bədii nümunə kimi deyil, tarixi-linqvistik faktlar toplusu kimi araşdırır. Əsərin İstanbul Universitetinin Nadir Əsərlər Kitabxanasında saxlanılan yeganə əlyazma nüsxəsi əsasında tədqiq olunması monoqrafiyanın elmi dəyərini daha da artırır.
Arzu İsgəndərzadə tədqiqat prosesində tarixi-müqayisəli, tekstoloji, paleoqrafik, leksik-semantik və təsviri-statistik metodlardan kompleks şəkildə istifadə etmişdir. Bu yanaşma təkcə “Cəmşidnamə”nin dilini deyil, bütövlükdə oğuz türkcəsinin formalaşma və inkişaf mərhələlərini izləməyə imkan yaradır.
Monoqrafiyanın türkologiya üçün ən mühüm töhfələrindən biri oğuz türkcəsinin XIV–XV əsrlərdə Anadolu coğrafiyasında ədəbi dil kimi formalaşma prosesinin elmi əsaslarla şərh edilməsidir. Müəllif göstərir ki, “Cəmşidnamə” həmin dövrdə ədəbi dil normalarının hələ tam sabitləşmədiyi bir mərhələnin məhsuludur. Əsərdə fonetik paralelizmlərin, variantlı yazılışların mövcudluğu bu prosesi açıq şəkildə əks etdirir.
Bu faktlar türkologiya üçün olduqca əhəmiyyətlidir, çünki onlar klassik türk ədəbi dilinin təşəkkül mərhələlərini konkret yazılı mənbə əsasında izləməyə imkan verir.
Monoqrafiyada “Cəmşidnamə”nin lüğət tərkibi geniş şəkildə araşdırılmışdır. Türkmənşəli leksika, arxaik sözlər, ərəb və fars mənşəli alınmalar ayrı-ayrılıqda sistemləşdirilmiş, onların funksional və semantik xüsusiyyətləri izah edilmişdir. Müəllifin gəldiyi nəticələrdən biri budur ki, əsərin türkmənşəli leksikası ümumxalq dili üçün səciyyəvi olmaqla yanaşı, bir sıra sözlər bu gün də müasir türk dillərində aktiv şəkildə işlənir.
Bu yanaşma ümumtürk leksik fondunun formalaşması, alınma sözlərin türk dillərində “vətəndaşlıq hüququ” qazanması kimi mühüm məsələlərin aydınlaşdırılmasına ciddi töhfə verir.
Əsərdə “Cəmşidnamə”nin dili “Qutadğu bilik”, “Divani-lüğət-it-türk”, “Kitabi-Dədə Qorqud”, “Codex Cumanicus”, “Dastani Əhməd Harami” kimi klassik türk abidələri, eləcə də Qövsi Təbrizi, Qazi Bürhanəddin, Nəsimi və Füzuli yaradıcılığı ilə müqayisəli şəkildə təhlil edilir. Bu müqayisələr türk dillərində tarixi dəyişikliklərin səbəblərini, dildaxili və dildənkənar amillərin rolunu üzə çıxarır.
Beləliklə, monoqrafiya oğuz türkcəsinin ümumtürk dil sistemi içində yerini aydın şəkildə müəyyənləşdirir.
Əsərin mühüm elmi yeniliklərindən biri də “Cəmşidnamə”nin leksik-semantik sistemində sinonimlər, omonimlər və antonimlərin geniş şəkildə təhlil edilməsidir. Müəllif bu leksik vahidlərin yalnız struktur baxımından deyil, üslubi və funksional dəyər baxımından da əhəmiyyətini göstərir. Bu yanaşma orta əsr mətnlərinin poetik və estetik imkanlarının dildə necə reallaşdığını ortaya qoyur.
Monoqrafiyanın nəticə hissəsində təqdim olunan ümumiləşdirmələr türkologiya elmi üçün mühüm istiqamətverici xarakter daşıyır. Müəllif əsaslandırır ki, “Cəmşidnamə” oğuz türkcəsinin tarixi leksikasını, fonetik və orfoqrafik xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün etibarlı və zəngin elmi mənbədir. Əsər gələcək tədqiqatlar üçün möhkəm baza rolunu oynayır.
Arzu Tofiq qızı İsgəndərzadənin “Tacəddin Əhmədinin «Cəmşidnamə» məsnəvisinin tekstoloji-linqvistik tədqiqi” adlı monoqrafiyası müasir türkologiyada orta əsr oğuz yazılı abidələrinin öyrənilməsi sahəsində fundamental elmi töhfədir. Əsər oğuz türkcəsinin tarixi inkişafını, leksik-semantik sistemini və ümumtürk dil məkanındakı yerini müəyyənləşdirməklə türkologiya elmini yeni faktoloji materiallarla zənginləşdirir.
Bu monoqrafiya dilçi alimlər, türkologiya üzrə tədqiqatçılar, magistrantlar və doktorantlar üçün dəyərli elmi mənbə olmaqla yanaşı, klassik türk dili irsinin elmi əsaslarla öyrənilməsinə mühüm töhfə verir.
Belə gözəl və fundamental monoqrafiyanı yazıb ərsəyə gətirmiş Arzu İsgəndərzadə gələcəyinə çox böyük ümidlər bəslədiyimiz türkoloqlardan sayıla bilər. Türkiyə türkcəsini, əski Azərbaycan yazısını mükəmməl bilən Arzu İsgəndərzadə hərtərəfli bilik və savada malikdir. Bu əsər müəllifin ilk monoqrafiyasıdır. Lakin əsəri oxuduqca bir daha əmin oluruq ki, yaxın illərdə Arzu xanımın türkologiyamızı zənginləşdirən digər monoqrafiyalarının da işıq üzü görməsinə şahid olacağıq.
Arzu İsgəndərzadə həm gənc və istedadlı alim, eyni zamanda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının ictimai həyatında fəal iştirak edən bir Azərbaycan gəncidir. Artıq bir neçə ildir ki, Arzu xanım Dilçilik İnstitutunun Gənc Alimlər Şurasına rəhbərlik edir. Rəhbərliyi dövründə institutun gənc alimlərinin bütün problemlərinin iştirakında gözəl təşəbbüsləri ilə çıxış etmiş, gənc alimlərin konfrans və tədbirlərinin keçirilməsində fəallıq göstərmişdir. Arzu İsgəndərzadə kimi gənc alimlərin belə dəyərli monoqrafiyalarını oxuduqca bir daha əmin oluruq ki, Azərbaycanda dilçilik elminin sabahı çox güvənli əllərdədir. Arzu Isgəndərzadə onlardan biri – birincisidir!
filologiya elmləri doktoru, dosent
Oxu:>>Arzu Tofiq qızı İsgəndərzadə
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında