“YUNAN VƏ ROMA MIFOLOGIYASI, DÜNYANIN HƏR GUŞƏSINƏ TƏSIR EDIR”

“YUNAN VƏ ROMA MIFOLOGIYASI, DÜNYANIN HƏR GUŞƏSINƏ TƏSIR EDIR”

Bəşər tarixinin yaddaşı miflərdə yaşayır, sənət isə bu yaddaşı zamanın içindən keçirərək bu günə daşıyır.
Qədim sivilizasiyaların səsi, dənizlərin dərinliyindən gələn sirli izlər və insan ruhunun dəyişməz axtarışları — bütün bunlar müasir düşüncə ilə qovuşaraq yeni mənalar qazanır.
Bugünkü dünyada keçmiş sadəcə xatirə deyil, o, gələcəyin istiqamətini müəyyənləşdirən canlı bir irsdir.
Məhz bu nöqtədə sənət, tarix və ədəbiyyat bir araya gələrək insanlığa öz köklərini anlamaq və gələcəyə daha şüurlu addımlamaq imkanı yaradır.
Bu dəfəki müsahibimiz — Yunanıstandan olan tanınmış vizual sənət yaradıcısı, kolumnist, şair və tədqiqatçı, bir çox milli və beynəlxalq mükafatların laureatı Konstantinos Faisdir.
Onun yaradıcılığı qədim dünyanın dərin qatlarını müasir baxışla birləşdirərək, tarixə yeni bir nəfəs verir və mifologiyanın bu gün də yaşayan təsirini aydın şəkildə ortaya qoyur.

Konstantinos Fais haqqında:

Konstantinos Fais — yunan vizual sənətçisi, sütun yazıçısı, şair və tədqiqatçıdır. 1987-ci ildə Yunanıstanın şimal-qərbində yerləşən Ioannina şəhərində anadan olub. O, İtaliyada mülki mühəndislik təhsili alıb və həmçinin Ioannina Universitetindən İqtisadiyyat ixtisası üzrə sertifikat sahibidir.
U uşaqlıqdan etibarən uzaq keçmişi işıqlandırmağa böyük həvəs göstərib. Onun sənət əsərləri əsasən Tarix və Dənizçilik mövzularına həsr olunub. Hazırda o, UNESCO Pirey və Adalar və International Action Art Fairdə masterklass sənətçisi kimi fəaliyyət göstərir, ABŞ-da HERMES Expo Internationalın mədəniyyət tərəfdaşıdır və Hindistanda International Academy of Ethics tərəfindən “Distinguished Scholar” (Seçilmiş alim) tituluna layiq görülüb.
Bundan əlavə, o, Yunanıstanda Poetry Unites People beynəlxalq təşəbbüsünün səfiri və Almaniya, İraq və Meksikadakı (UNAM) Milli Tarix və Coğrafiya Akademiyasının mədəniyyət qurumlarından beynəlxalq tanınma alıb.
2020-ci ildə o, Montevideo, Uruqvayda Milli Təbii Tarix Muzeyi paleontoloqları ilə əməkdaşlıq nəticəsində beynəlxalq medianın diqqətini cəlb edib. Bu layihə prehistorik növlərin gigantizmini vurğulamağa yönəlmişdi, Avropa İttifaqı tərəfindən maliyyələşdirilmiş və təhsil məqsədi ilə Afinada xüsusi müəssisələrdə rəqəmsal skan edilmişdir.

— Hansi hadisələr və insanlar yaradıcılıq yolunuza ilham verib?

— Mən 38 yaşındayam və yaddaşımda qaldığı qədər, həmişə zamansız və autentik olan şeylərə maraq göstərmişəm.
Zamanın dənizlərindən keçib bu günümüzə qədər insanlığa təsir edən hər şey mənim diqqətimi çəkir. Sadə əl izlərindən tutmuş sonrakı dövrlərin zərif və mürəkkəb təsvirlərinə qədər, vizual incəsənət 40.000 ildən çox tarixə malikdir, insan cəmiyyətindən də əvvəl yaranıb.
Mən öz-özünü yetişdirən bir sənətkaram və vizual incəsənət vasitəsilə həm müasir, həm də keçmiş dövrlərə dair baxışlarımı əbədiləşdirmişəm. Bu, mənim üçün təbii bir ehtirasdır, xüsusi bir stimulla bağlı deyildi. Amma mən babamı hörmətlə yad edirəm, uşaqlıqda onunla tarix haqqında uzun müzakirələr aparmaq bu ehtirası inkişaf etdirməyimə kömək etmişdir.

— Bir çox kitab və əsərləriniz qədim dünya və dəniz tarixinə həsr olunub. Bu sahəyə marağınız necə başladı?

— Mənim vizual və ədəbi arxivimin böyük hissəsi qədim dünyaya, xüsusilə Aralıq dənizi bölgəsinə aiddir. Bu sahənin sahil iqlimi mükəmməl olduğundan, ən qədim və görkəmli sivilizasiyaların beşiyi sayılır. Bu sivilizasiyalar isə əfsanələr, minillik ənənələr və fəlsəfi mexanizmlər yaradıblar ki, təsirləri bu gün də cəmiyyətin bütün sahələrində görünür.
Bundan əlavə, dənizçilik M.Ö. 3.000-ci illərdə Şərq Aralıq dənizi sivilizasiyalarında yaranmış və insanlığın ümumi mövcudluğu ilə bağlıdır. Dənizlər – böyük, sərhədsiz və amansız “canavarlar” – qitələri ayırır. Bu mənada, dənizçilik dünyanı birləşdirib və insanı yeganə qlobal növ halına gətirib. Qədim yunan tarixçisi Tukidid deyib ki, “Dənizi idarə edən dövlətin gücü böyükdür” və bu, həqiqətən doğrudur.

— Yaradıcı əsərlərdə ədəbiyyat, tarix və vizual incəsənəti birləşdirirsiniz. Bu üç elementi birləşdirmək sizə nə qazandırır?

— Bu üçbucaq vasitəsilə strukturlaşdırılmış nəticə əldə etmək mümkündür.
Qədim ədəbiyyatdan və hər hadisənin tapıntılarından əvvəlcə lazım olan məlumatları toplayıram və sonra əsərin vizual istiqaməti ortaya çıxır. Beləliklə, mən cəmiyyətə daha sənədləşdirilmiş və eyni zamanda təzə bir baxış təqdim etməyə çalışıram.

— Milli və beynəlxalq mükafatlar almısınız. Bu nailiyyətlər yaradıcılığınıza hansı yeni üfüqlər açdı?

— Həqiqətən, Yunanıstan daxilində və xaricində tanınmaq, hər kəs kimi mənim karyeram üçün güclü zəmanətdir. Amma mən inanıram ki, öncə hər bir sənətçinin işi və etikası qiymətləndirilməlidir, yalnız titul və mükafatlar deyil. Çünki virtual və real dünya arasındakı xətt çox vaxt bulanıq olur.

— Siz Heraklesin həm tarixi, həm də mifoloji aspektlərini araşdırırsınız. Mif və tarixi birləşdirmək insan tarixini daha yaxşı başa düşməyə necə kömək edir?

— Əvvəlcə, mən sizi təbrik edirəm ki, onu Herakles adlandırdınız, Roman qarşılığı olan Herkul yox. Eyni şəxsdir. Heraklesin mifologiyası üç min ildən çox yanıb-sönməyən bir şam kimidir və mən onun mifini uzun illər araşdırmışam ki, ən geniş perspektivə sahib olum.
Mən qədim Yunan, Roma və Bizans ədəbiyyatındakı bütün istinadları dərindən araşdırmışam. Bundan sonra isə Rönesansdan bu günə qədər olan istinadları da öyrənmişəm. Görmüşəm ki, Heraklesin mifi çoxölçülü sahədir və onu mifoloji, tarixi, fəlsəfi və xronoloji baxımdan analiz etmək mümkündür.
Mifologiyadan, yəni təbii hadisələrin və insanların nəsildən-nəsilə şifahi şəkildə ötürülməsindən yazılı tarixə keçid, mədəni boşluğu aradan qaldırır və insan təfəkkürünü, hekayə danışma tərzini və insan təbiətini başa düşməyə imkan yaradır. Klassik ədəbiyyatdan müasir filmlərə, psixologiyadan milli kimliyə qədər mifologiya, xüsusilə Yunan və Roma mifologiyası, dünyanın hər guşəsinə təsir edir.

— Sizin üçün sənət və tarixi faktlar arasındakı tarazlıq nə qədər önəmlidir?

— Mən deməliyəm ki, bu asan deyil, çünki məqsədim həmin dövrün mümkün qədər dəqiq mənzərəsini təqdim etməkdir. Tarixi məlumat və bədii təsvir arasında qızıl ortanı tapmaq mənim üçün vacibdir, çünki vizual incəsənət insan cəmiyyətini təhsil və maarifləndirmə vasitəsi kimi təqdim edə bilir. İnsan beyninə vizual stimullar çox birbaşa təsir göstərir, xüsusilə tarixi məlumatlara əsaslanarsa.

— “Orta Şərqin Qoruyucuları” kolleksiyanız barədə danışın: bu layihə ilə hansı tarixi və mədəni mesajları vermək istəyirsiniz?

— Bu layihə Orta Şərqdəki meqalitik abidələrin, məsələn, İraqdakı Babil Aslanı və Şimali Suriya’dakı Ayn Dara Aslanı kimi əsərlərin təşviqinə aiddir. Bu abidələrin bir çoxu münaqişələr zamanı oğurlanıb və ya zədələnib. Layihənin məqsədi regionun qədim və görkəmli irsini vurğulamaqdır, çətin zamanlara qarşı mədəniyyətin davamlılığını göstərməkdir. Misir, Anadolu, Tire və Pərsiyaya qədər bölgənin mədəni kimliyi zəngin və şərəflidir, və mən bunun unudulmasını haqsız hesab edirəm.

— Qədim miflər və epik hekayələr bu günün mədəniyyətinə və cəmiyyətinə necə təsir edir?

— Mən inanıram ki, bu günün cəmiyyəti bütün sahələrdə çöküşdədir. İnsan təbiəti rol modellərinə ehtiyac duyur. Qəhrəmanlıq ümid, ilham, birləşmə, şəfa, qorunma və rəhbərlik üçün böyük fayda verir, güclü xarakter formalaşdırır. Epik ədəbiyyatda qəhrəmanlar ilahi mənşəli və üstün intellekt və fiziki gücə malik şəxsiyyətlərdir. Onların əfsanəvi uğurları və ya səhvləri ölümlü aləmə aiddir və moral kodeksi rolunu oynayır.
Epik hekayələr Homer və Vircil ilə bitməmişdir; onların strukturları və mövzuları müasir filmlərdə və romanlarda yenidən formalaşdırılmış şəkildə tapılır. Biz burada Truva Müharibəsi və Heraklesin tarixindən danışırıq – bu günə qədər yaşayan ilk superqəhrəman. Misal üçün Mesopotamiyadan Gilgameş, amma onun müasir dünyadakı şöhrəti daha azdır.

— “İliada” və digər qədim mənbələri araşdırarkən hansı tarixi təəccüblər sizi heyrətləndirdi?

— Homerin epik poeziyası dünya ədəbiyyatının zirvəsindədir, bu fikir BBC Culture tərəfindən 2018-ci ildə 35 ölkədən 108 ekspertin tövsiyəsinə əsasən təsdiqlənmişdir.
Həm Heraklesin ilk Troya fəthi (Ahill-dən bir nəsil əvvəl) kimi qəhrəman modeli, həm də onun dual təbiəti diqqət çəkir: İliadada o, ölümlüdür və ən məşhur generaldır, Odysseyada isə həm ilahiləşmiş, həm də Yeraltı Dünyada kölgə kimi yaşayır – bu, mifdən yazılı tarixə keçidin dərin mənasını göstərir.

— Qədim dünyadan hansı səhvlər və nailiyyətlər insanlığa dərs ola bilər?

— Antik dövr demokratiya, fəlsəfə, incəsənət və elmdə əbədi dərslər verir. Ən önəmlisi isə geosiyasət və imperiya yüksəlişi və süqutudur. Troya Müharibəsindən başlayaraq imperiyaların süqutuna qədər insan ağılı maraqlar, şərəf və zorakılıq istifadəsi məsələlərinə yönəlib.
Olimpiya oyunları isə nəcib rəqabət və xalqların birliyi üçün başlanğıcdır. İdman bizə növümüzün mənşəyini və əcdadlarımızın sağ qalmaq mübarizəsini xatırladır.

— İnsan həyatı ilə yaradıcılıq arasında ən mühüm əlaqə nədir?

— Yaradıcılıq insanın öz daxili aləmini kəşf etməsinin bir yoludur. O, mənəvi inkişafımıza kömək edir və bizi cəmiyyət üçün dəyərli fərdlərə çevirir. Praktik baxımdan isə yaradıcılıq psixoloji sağlamlığı gücləndirir, stressi azaldır, emosional dünyanı zənginləşdirir və sosial əlaqələri möhkəmləndirir. Məhdud çərçivədə yaşamaq insanın potensialını boğur və nəticədə rəngsiz və problemli bir cəmiyyət yaradır.

— Qədim dünya və miflər bu günkü insan həyatı üçün hansı fəlsəfi dərsləri verir?

— Fəlsəfəni müəyyən etmək çətin olsa da, onun əsasında həqiqət və biliyin araşdırılması, həmçinin maddi zənginlikdən üstün olan mənəvi və zehni kamilliyə çatmaq dayanır. Tarixdə ilk filosof Miletli Fales, “filosof” anlayışını isə ilk dəfə Samoslu Pifaqor işlətmişdir.
Herakles mifi ilahi və insani dünyanın vəhdətidir və gündəlik həyat üçün ilham mənbəyidir. Ümumiyyətlə, mifologiya – qədim insanların təbii və kosmik hadisələri simvolik şəkildə izah etməsidir. Bu, minilliklər boyunca formalaşmış əxlaqi və tarixi kodlaşdırılmış biliklər sistemidir. Onun dərindən öyrənilməsi insanın tənqidi düşüncəsini inkişaf etdirir və daha balanslı həyat tərzi qurmasına kömək edir.

— Müasir həyatda uğur və qəhrəmanlıq anlayışını qədim miflərlə necə müqayisə edirsiniz?

— Bu gün qəhrəmanlıq artıq nəcib mənşə və fiziki güc ilə ölçülmür. Qəhrəmanlıq – gündəlik həyatımızdakı kiçik, lakin cəsarətli addımlardır. Bir gəncin yaşlı insana kömək etməsi, bir alimin insanlıq üçün yenilik etməsi, bir idmançının ilham verməsi – bunların hamısı müasir qəhrəmanlıq nümunələridir.
Bu insanlar qədim qəhrəmanlarla bağlıdır, çünki qəhrəmanlıq adi çərçivədən çıxaraq cəmiyyət üçün fədakarlıq göstərməkdir.

— Heraklesin həyat yolu ilə müasir qəhrəmanlıq anlayışını necə əlaqələndirirsiniz?

— Mən onun böyük yürüşlərindən yox, gəncliyində baş verən bir hadisədən danışmaq istəyirəm. Herakles bir yol ayrıcında iki qadınla qarşılaşır: Kakia (pislik) və Areti (fəzilət). Kakia ona asan, lakin mənəvi baxımdan yanlış yol təklif edir. Areti isə çətin, lakin şərəfli yolu göstərir. Herakles fəziləti seçir.
Bu, bu gün də hər bir insanın qarşısında duran seçimdir. Həqiqi qəhrəmanlıq doğru yolu seçmək və cəmiyyət üçün fədakarlıq etməkdir.

— Qədim dəniz yollarını və imperiyaları araşdıraraq bu günkü qlobal əməkdaşlıq və ekoloji məsuliyyəti necə qiymətləndirirsiniz?

— Tarix boyu sivilizasiyalar yaranıb və yox olub, lakin dəniz yolları vasitəsilə incəsənət, idman və siyasət kimi dəyərlər yayılmışdır. Bu gün isə dəniz nəqliyyatı qlobal iqtisadiyyatın əsas sütunlarından biridir və dünya ticarətinin 80%-dən çoxunu təmin edir.
Lakin bu sahə həm də siyasi və iqtisadi maraqların təsiri altındadır, bu isə ədalətə və ekosistemə mənfi təsir göstərir. Təəssüf ki, insanlıq maddi maraqlar naminə planetə ciddi zərər vurmuşdur. Amma mən inanıram ki, düzgün iradə və baxışla bu vəziyyəti dəyişmək mümkündür.

— Gələcək nəsillərə hansı mesajı vermək istərdiniz?

— Mənim mesajım aydındır: hər bir mədəniyyətin dərin köklü ənənələrinə hörmət etmək lazımdır. Bu, zamanın inkişafı və ədalətli sistemlə birlikdə balanslı və sağlam cəmiyyətin qurulmasına gətirib çıxarır. Tarix bizə həm uğurları, həm də səhvləri öyrədir – bundan düzgün nəticə çıxarmalıyıq.

— Yunanıstanın qədim mədəniyyəti sizin yaradıcılığınıza necə təsir edib?

— Yunan mədəniyyəti – ədəbiyyat, fəlsəfə və idman sahəsində dünya üçün əsas sütunlardan biridir. Homer dövründən başlayaraq, Olimpiya oyunlarına qədər bu mədəniyyət geniş yayılmışdır.
Hellenistik dövrdə incəsənət realizm baxımından zirvəyə çatmışdır və bu üslub sonradan Roma tərəfindən də qəbul edilmişdir. Qədim yunan sənətçiləri əsərlərində idealizasiya yolu ilə zamanın fövqündə duran obrazlar yaratmışlar.
Aristotel deyirdi ki, sənətin məqsədi yalnız görünəni deyil, şeylərin daxili mahiyyətini göstərməkdir. Bu fikir mənim yaradıcılığımla tam uyğun gəlir.

— Qədim yunan incəsənəti ilə müasir incəsənət arasında hansı əlaqəni görürsünüz?

— Mənim fikrimcə, qədim və müasir incəsənət arasında böyük fərq mövcuddur. Antik sənət güclü mesaj, yüksək keyfiyyət və dərin məna ilə seçilirdi.
Müasir dövrdə isə bu keyfiyyətlər bəzən çatışmır.
Baxmayaraq ki, qədim incəsənətin izləri bu gün də mövcuddur, onun əsl estetik gücü və parıltısı müəyyən qədər itirilmişdir.

Mövzu ilə bağlı fotolar: