20 Yanvar — Azadlıq Uğrunda Qanla Yazılan Tarix

Tarix elə günlər var ki, o günlər təkcə bir xalqın yaddaşına deyil, bütün bəşəriyyətin vicdanına yazılır. 20 Yanvar 1990-cı il Azərbaycan xalqının azadlıq iradəsinin, milli ləyaqətinin və müstəqillik əzminin qanla sınağa çəkildiyi, eyni zamanda sovet imperiyasının öz çürümüş mahiyyətini açıq şəkildə nümayiş etdirdiyi soyqırımı və terror gecəsi kimi tarixə düşdü.
Sovet Zülmünün Qanlı Zirvəsi
1980-ci illərin sonlarında SSRİ-nin süqutu artıq qaçılmaz idi. Azərbaycan xalqı illərlə boğulmuş milli kimliyini, tapdalanmış hüquqlarını və azad yaşamaq haqqını tələb edirdi. Bakı küçələrində yüksələn səs təkcə bir şəhərin deyil, bir millətin fəryadı idi. Lakin imperiya bu səsi dialoqla deyil, tanklarla, avtomatlarla və güllələrlə susdurmağa qərar verdi.
1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə, fövqəladə vəziyyət elan olunmadan, xəbərdarlıq edilmədən sovet ordusu Bakıya yeridildi. Qadın, uşaq, qoca demədən, silahsız mülki əhali xüsusi amansızlıqla qətlə yetirildi. İnsanlar öz evlərində, küçələrdə, xəstəxanaların qarşısında, hətta yaralılara kömək edərkən güllələndi.
Bu, Təkcə Qırğın Deyil, Planlı Soyqırımı Idi
20 Yanvar hadisələri təsadüfi zorakılıq deyil, milli iradəni sındırmaq məqsədi daşıyan planlı bir dövlət terroru idi. Rəsmi məlumatlara görə, yüzlərlə insan qətlə yetirildi, minlərlə insan yaralandı, yüzlərlə ailənin taleyi yarımçıq qaldı. Lakin bu rəqəmlər belə faciənin mənəvi ağırlığını ifadə etməyə yetmir.
Bu qətliam:
Azərbaycan xalqının azadlıq istəyinə qarşı yönəlmişdi
Milli həmrəyliyi parçalamaq məqsədi daşıyırdı
Qorxu yaratmaqla xalqı itaət altına almağı hədəfləyirdi
Amma imperiya bir şeyi hesaba qatmamışdı: Azadlıq ideyası güllə ilə öldürülmür.
Qan Azadlığa Aparan Yola Çevrildi
20 Yanvar faciəsi Azərbaycan xalqını qorxutmadı — əksinə, daha da birləşdirdi. Şəhidlərin qanı müstəqilliyə aparan yolun müqəddəs təməl daşına çevrildi. Məhz bu faciədən sonra Azərbaycan xalqı geri dönüşü olmayan bir yol seçdi: müstəqillik yolu.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin Moskvada bu qanlı cinayəti açıq şəkildə pisləməsi, hadisəyə siyasi-hüquqi qiymət verməsi tarixi ədalətin bərpası yolunda mühüm addım oldu. Sonralar 20 Yanvar hadisələrinə dövlət səviyyəsində siyasi qiymət verildi və bu gün Azərbaycan bu faciəni soyqırımı aktı kimi dünyaya çatdırır.
Şəhidlər Ölmür, Vətən Bölünmür
20 Yanvar şəhidləri bu torpağın azadlıq salnaməsinə adlarını qızıl hərflərlə yazdılar. Onlar yalnız bir gecənin qurbanları deyil, müstəqil Azərbaycanın əbədi keşikçiləridir. Bu gün azad Bakının küçələrində dalğalanan üçrəngli bayraq, məhz onların canı bahasına ucaldılıb.
20 Yanvar — matəm olduğu qədər də qürur günüdür. Çünki o gecə Azərbaycan xalqı göstərdi ki, zülmə boyun əymir, azadlığından vaz keçmir və tarixini özü yazır.
Unutmadıq, Unutdurmayacağıq
Bu faciəni xatırlamaq yalnız keçmişə baxmaq deyil — gələcək nəsillərə azadlığın qiymətini anlatmaqdır. 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi yaşadıqca, Azərbaycan da yaşayacaq.
Şəhidlərimizə Allahdan rəhmət, xalqımıza səbir və əyilməz iradə diləyirik.
Ruhunuz şad olsun, azadlıq fədailəri!

I. 20 Yanvar — Qanın Dilə Gəldiyi Gecə
(Emosional-bədii üslub)

O gecə Bakı yatmırdı…
O gecə şəhərin küçələri sükutla yox, ah-nalə ilə nəfəs alırdı.
Tankların səsi anaların laylasını boğdu, güllələrin şaqqıltısı körpələrin yuxusunu yarımçıq qoydu. Qaranlıq yalnız gecəni yox, insanlığın üzünü də örtmüşdü.
20 Yanvar gecəsi — qanla yazılmış fəryad idi.
Ayaqları yalın, əlləri boş, sinəsi Vətən sevgisi ilə dolu insanlar azadlıq arzusu ilə küçələrə çıxmışdı. Onların silahı yox idi. Onların qalxanı vicdan idi. Amma qarşılarında mərhəmət tanımayan bir imperiya dayanmışdı.
Güllə bədəni deşdi, amma ruhu sındıra bilmədi.
Ana şəhid oğlunun başını dizinə qoyub ağlamadı — susdu… Çünki bilirdi: bu susqunluq tarixə çevriləcək. O gecə torpaq yalnız qanı deyil, azadlıq andını da içinə çəkdi.
Şəhidlərin qanı asfalt üzərində qurumadı — xalqın yaddaşına hopdu.
O gecə ölüm vardı, amma qorxu yox idi.
O gecə qaranlıq vardı, amma sabahın işığı doğulurdu.
20 Yanvar — məğlubiyyət deyil, dirçəlişin başlanğıcı idi.
Pərvanə Salmanqızı
II. 44 Günlük Vətən Müharibəsi — Şəhidlərin Qanının Zəfərə Çevrildiyi An
Tarix bəzən susur, bəzən isə qisasını zamanın özü alır.
30 il susan 20 Yanvarın harayı, 44 gündə danışdı.
2020-ci ilin payızı Azərbaycan xalqının əsrlərlə yaddaşında qalacaq bir şərəf dastanı yazdı. Bu müharibə təkcə torpaq uğrunda deyildi — bu savaş tapdalanmış ləyaqətin, yarımçıq qalmış ədalətin və şəhidlərin ruhunun haqq səsi idi.
Cəbhəyə gedən əsgər yalnız silah daşımırdı.
O, 20 Yanvar şəhidinin yarımçıq qalan arzularını, Xocalının susdurulmuş fəryadını, Qarabağın əsir qalan ruhunu da çiynində aparırdı.
44 gün ərzində:
Qorxu məğlub oldu
İşğal diz çökdü
Tarix yenidən yazıldı
Bu qələbə təsadüf deyildi. Bu zəfər şəhidlərin qanı ilə yoğrulmuş milli iradənin təntənəsi idi. 20 Yanvarda şəhid olanların ruhu, sanki Qarabağ səmasında əsgərlərimizə yol göstərirdi.
Bu müharibə sübut etdi:
Şəhidlərin qanı yerdə qalmır.
Pərvanə Salmanqızı
III. Zəfər Bayramı — Tarixin Ədalətə Qovuşduğu Gün
8 Noyabr — bir xalqın illərlə gözlədiyi ədalətin tarixidir.
Bu gün təkcə qələbənin deyil, səbrin, inamın və milli birliyin bayramıdır.
Zəfər Bayramı —
20 Yanvarda susdurulan güllələrin cavabıdır,
Xocalıda yarımçıq qalan nalənin tamamlanmasıdır,
Şuşada dalğalanan bayrağın göz yaşları ilə yuyulmuş şərəfidir.
Bu bayramda:
Şəhidlər ağlamır — qürurla baxır
Analər göz yaşı tökmür — dua edir
Torpaq susmur — danışır
Zəfər Bayramı sübut etdi ki, tarix gecikir, amma yanılmır.
Azərbaycan xalqı öz haqqını özü aldı — birliyilə, əsgəriylə, liderliyi ilə.
Bu zəfər keçmişin qisası yox, gələcəyin təminatıdır.
Pərvanə Salmanqızı
IV. 20 Yanvar, 44 Günlük Müharibə və Zəfər Fenomeni
(Akademik-elmi məqalə formatında)
Giriş
Azərbaycan tarixində 20 Yanvar 1990-cı il hadisələri, 44 günlük Vətən müharibəsi (2020) və 8 Noyabr Zəfər Günü eyni milli-ideoloji xəttin müxtəlif mərhələlərini təşkil edir. Bu məqalədə qeyd olunan hadisələr səbəb–nəticə əlaqəsi kontekstində təhlil edilir.
20 Yanvar Hadisələrinin Siyasi-Hüquqi Mahiyyəti
20 Yanvar hadisələri beynəlxalq hüquq normalarına zidd olaraq mülki əhaliyə qarşı tətbiq edilmiş dövlət terroru nümunəsidir. Bu hadisə:
SSRİ-nin imperiya siyasətinin iflasını
Azərbaycan xalqının milli özünüdərkinin yüksəlişini
Müstəqillik ideyasının kütləviləşməsini sürətləndirmişdir
44 Günlük Vətən Müharibəsinin Tarixi Funksiyası
2020-ci il müharibəsi, uzunmüddətli işğala qarşı BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsinə uyğun özünümüdafiə hüququnun həyata keçirilməsi idi. Bu müharibə:
Regional güc balansını dəyişmiş
Beynəlxalq hüququn icrasını faktiki olaraq təmin etmiş
Milli ordunun institusional yetkinliyini nümayiş etdirmişdir
Zəfər Bayramının Sosial-İdeoloji Əhəmiyyəti
Zəfər Bayramı kollektiv yaddaşda:
Tarixi ədalətin bərpası
Milli kimliyin möhkəmlənməsi
Şəhidlik fenomeninin ideoloji legitimləşməsi
kimi əsas funksiyalar daşıyır.
Nəticə
20 Yanvar faciəsi ilə başlayan azadlıq mübarizəsi 44 günlük Vətən müharibəsində hərbi-siyasi qələbə, Zəfər Bayramında isə tarixi yekun mərhələsinə çatmışdır. Bu hadisələr Azərbaycan dövlətçiliyinin ideoloji sütunlarını təşkil edir.

Pərvanə Salmanqızı
Jurnalist, şair-publisist.