Zaur Ustacın “Gözündə tük var” novellası
Realizm və absurd iç-içə
(Zaur Ustacın “Gözündə tük var” novellası)
Azərbaycan ədəbi mühitində çağdaş proza ənənələri müxtəlif səpkilərdə inkişaf edir. Bu mühitdə öz dəsti-xətti ilə seçilən, oxucu ilə birbaşa dialoqa girə bilən qələm sahiblərindən biri də şair-publisist, nasir və “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru Zaur Ustacdır. Onun “Gözündə tük var” adlı novellası məhz bu kontekstdə meydana çıxan maraqlı ədəbi cəhd kimi qiymətlidir.
Zaur Ustacın ədəbi fəaliyyəti çoxşaxəlidir. O, həm poeziya, həm publisistika, həm də nəsr sahəsində aktivdir. Onun yaradıcılığı milli-mənəvi motivlər, gündəlik həyatın detallarına estetik yanaşma və simvolik məna qatları ilə zəngindir. Yazarın “Gözündə tük var” novellası bədii mətn kimi bu fikri təsdiq edən ən gözəl nümunə hesab oluna bilər. Gündəlik həyatın içindən yüksələn bədii təsvirlər oxucuya yalnız bir hekayə deyil, həm də bir düşüncə dünyası təqdim edir.
“Gözündə tük var” sadə, lakin metaforik dildə qələmə alınmış bədii mətndir. Novellada hadisə real ünsiyyət səhnəsində cərəyan edir: bir televiziya verilişinə qonaq çağırılan Hacı Fağır Naxırçıyev öz həyatına, keçmişinə və baxışlarına dair söhbət edir. Mətndə həm gündəlik həyatın məqamları, həm də simvolik element kimi “gözündə tük” motivi fəlsəfi-bədii məna daşıyır.
Novellanın girişində canlı yayım konteksti yaradılır — buradan oxucuya real həyatla bədii məkanın üst-üstə düşməsi barədə siqnal verilir. Hacı Fağır “Gözündə tük” kooperasiyasının prezidenti kimi təqdim olunur və bu obraz həm komik, həm də dərin məna daşıyan bir personaj kimi çıxış edir. Bu personaj dünyagörüşü, peşə fəaliyyəti, ailə tarixi və şəxsi taleyi ilə oxucu qarşısında canlı insana çevrilir.
Novellanın mərkəzi metaforik elementi — “gözündə tük” — simvolik olaraq insanın daxili baxışını, dünya ilə dialoqunu ifadə edir. Hacı Fağırın gözündəki tük sadəcə fiziki detal deyil; o, insanın idrak, arzular, niyyətlər və həyat təcrübəsi ilə bağlı fəlsəfi işarə rolunu oynayır. Belə motivlər müasir realist Azərbaycan ədəbiyyatında çox rast gəlinməsə də, Zaur Ustac bu motiv vasitəsilə oxucuya daha dərin və təsirli duyğular ötürməyi bacarır.
Novellanın dili sadə görünə bilər. Lakin bu sadəlikdə bir tutarlılıq var. Zaur Ustac həm dialoq dilini, həm də gündəlik danışıq ləhcəsini bədii mətnin vahid ritminə çevirməyi bacarır. Beləliklə, o, real həyatdan alınmış elementləri ədəbi-simvolik kontekstə keçirir. Bu texnika bir növ magik realizmə yaxınlaşır: real hadisələrin içində absurd elementlərin ortaya çıxması oxucunu həm düşündürür, həm də güldürür.
Novellada subyektivlik, insanın özünü təqdim etməsi və auditoriya qarşısında özünü reallaşdırması əsas mövzulardandır. Hacı Fağırın həyat hekayəsi — ailə problemləri, karyera yolu, laboratoriya işçisi ilə münasibətləri — sadəcə bir fərdin bioqrafiyası deyil; bu, həm də müasir cəmiyyətin gündəlik insanı necə formalaşdırdığına dair bir mikromodeldir. Bu baxımdan Zaur Ustac yazıçı kimi yalnız bədii təsvir yaratmır, eyni zamanda sosial psixoloji müşahidəsini də mətndə canlandırır.
Novellada dialoqlar hadisələrin inkişafında aparıcı rol oynayır. Həqiqi televiziya proqramı çərçivəsində qurulan söhbətlər personajların dialoqları vasitəsilə həm informativ, həm də emosional profil yaradır. Bu yanaşma oxucunu mətnə daha yaxınlaşdırır və hadisələrin ritmini sürətləndirir.
Ümumiyyətlə, Zaur Ustac öz yaradıcılığında poeziya, publisistika və nəsr üslublarını özündə birləşdirən vahid autentik bir məzmun formalaşdırmağı bacaran sənətkarlardandır. “Gözündə tük var” kimi novellalar onun bu cəhdinin aydın göstəricisidir. Bu əsər oxucu üçün yalnız əyləncəli mətn deyil, həm də həyatın absurd tərəflərinə dair əks-nümunə kimi çıxış edir. Mətn vasitəsilə müəllif həyatın kiçik, göründüyü qədər də sadə olmayan detalına diqqət çəkir və oxucu üçün geniş düşüncə sahəsi açır. Oxu>>> Gözündə tük var
Müəllif: Günnur Ağayeva
ədəbiyyatşünas-tənqidçi
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
GÜNNUR AĞAYEVANIN DİGƏR YAZILARI